{"id":2333,"date":"2025-09-22T21:46:57","date_gmt":"2025-09-22T19:46:57","guid":{"rendered":"http:\/\/localhost:8888\/neurostrategia\/?p=2333"},"modified":"2025-09-23T15:38:59","modified_gmt":"2025-09-23T13:38:59","slug":"pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/","title":{"rendered":"Pami\u0119\u0107 i\u00a0jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i\u00a0wsp\u00f3\u0142czesna nauka"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pami\u0119\u0107 odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w\u00a0naszym \u017cyciu. Pozwala nam uczy\u0107 si\u0119, planowa\u0107 i\u00a0budowa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107. Na\u00a0co\u00a0dzie\u0144 traktujemy nasze wspomnienia jako wierny zapis przesz\u0142ych zdarze\u0144. Wydaje nam si\u0119, \u017ce\u00a0s\u0105\u00a0one trwa\u0142e i\u00a0dok\u0142adne, zw\u0142aszcza gdy towarzysz\u0105 im\u00a0silne <a href=\"https:\/\/brandnewportal.pl\/neuromarketing-i-perswazja\/emocje-w-marketingu\/\" data-type=\"link\" data-id=\"https:\/\/brandnewportal.pl\/neuromarketing-i-perswazja\/emocje-w-marketingu\/\">emocje<\/a>.\u00a0<strong>Czy jednak nasze wspomnienia faktycznie s\u0105\u00a0nieomylne?<\/strong>\u00a0W\u00a0ci\u0105gu ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat badania psychologiczne (szczeg\u00f3lnie prace prof. Elizabeth Loftus) wykaza\u0142y, \u017ce\u00a0ludzka pami\u0119\u0107 jest zaskakuj\u0105co zawodna i\u00a0podatna na\u00a0zniekszta\u0142cenia. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce\u00a0wspomnienia nie tylko z\u00a0czasem blakn\u0105. One mog\u0105 wr\u0119cz zmienia\u0107 si\u0119 pod wp\u0142ywem r\u00f3\u017cnych czynnik\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kim jest Elizabeth Loftus?<\/strong>\u00a0To\u00a0ameryka\u0144ska psycholog poznawcza (ur. 1944) uznawana za\u00a0\u015bwiatowego eksperta w\u00a0dziedzinie pami\u0119ci. Zas\u0142yn\u0119\u0142a badaniami nad efektem dezinformacji, fa\u0142szywymi wspomnieniami oraz krytyk\u0105 terapii tzw. \u201ewypartych wspomnie\u0144\u201d. Jej eksperymenty pokaza\u0142y, \u017ce\u00a0pami\u0119\u0107 ludzka jest niezwykle\u00a0<strong>malleable<\/strong> (plastyczna). Mo\u017cna j\u0105\u00a0zmieni\u0107 poprzez sugestywne pytania, podanie myl\u0105cych informacji, a\u00a0nawet wszczepi\u0107 ca\u0142kowicie nieprawdziwe zdarzenia do\u00a0czyjego\u015b \u017cyciorysu.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"563\" src=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-edited.jpg\" alt=\"pami\u0119\u0107\" class=\"wp-image-2335\" srcset=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-edited.jpg 1000w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-edited-768x432.webp 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Czym jest pami\u0119\u0107? Definicja i\u00a0rodzaje<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Pami\u0119\u0107<\/strong>\u00a0to\u00a0podstawowa funkcja umys\u0142u, kt\u00f3ra umo\u017cliwia\u00a0<strong>kodowanie, przechowywanie i\u00a0odtwarzanie informacji<\/strong>\u00a0o\u00a0naszych do\u015bwiadczeniach. Cz\u0119sto por\u00f3wnuje si\u0119 j\u0105\u00a0do\u00a0systemu informatycznego. <a href=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/ciekawostki-o-mozgu\/\" data-type=\"post\" data-id=\"1746\">M\u00f3zg<\/a>\u00a0<strong>rejestruje dane (kodowanie)<\/strong>, nast\u0119pnie je\u00a0<strong>magazynuje (przechowywanie)<\/strong>, by\u00a0w\u00a0razie potrzeby\u00a0<strong>przywo\u0142a\u0107 (wydobywanie)<\/strong>\u00a0i\u00a0wykorzysta\u0107 (np. przypomnie\u0107 sobie gdzie od\u0142o\u017cyli\u015bmy klucze lub jak mno\u017cy\u0107 liczby). W\u00a0przeciwie\u0144stwie jednak do\u00a0komputera, ludzka pami\u0119\u0107 nie zapisuje wszystkiego bit po\u00a0bicie. Jest dynamicznym procesem, w\u00a0kt\u00f3rym informacje s\u0105\u00a0aktywnie przetwarzane. Po\u00a0drodze mog\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 b\u0142\u0119dy: mo\u017cemy czego\u015b\u00a0<strong>zapomnie\u0107<\/strong>\u00a0(brak wydobycia informacji) lub\u00a0<strong>zniekszta\u0142ci\u0107<\/strong>\u00a0wspomnienie (b\u0142\u0119dnie je\u00a0sobie przypomnie\u0107).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pami\u0119\u0107 nie jest jednolitym \u201emagazynem\u201d. Psychologowie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 r\u00f3\u017cne\u00a0<strong>rodzaje pami\u0119ci<\/strong>\u00a0ze\u00a0wzgl\u0119du na\u00a0czas przechowywania i\u00a0charakter informacji. Najcz\u0119\u015bciej dzielimy j\u0105\u00a0na:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Pami\u0119\u0107 sensoryczna<\/strong>\u00a0&#8211; ultrakr\u00f3tkie przechowanie wra\u017ce\u0144 zmys\u0142owych (rz\u0105d milisekund do\u00a0sekund). To\u00a0dzi\u0119ki niej przez u\u0142amek sekundy widzimy \u201esmug\u0119\u201d \u015bwiat\u0142a po\u00a0znikni\u0119ciu b\u0142ysku albo s\u0142yszymy echo d\u017awi\u0119ku.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Pami\u0119\u0107 kr\u00f3tkotrwa\u0142a<\/strong>\u00a0(operacyjna, robocza) &#8211; aktywne utrzymywanie niewielkiej ilo\u015bci informacji przez kilkana\u015bcie-kilkadziesi\u0105t sekund. Przyk\u0142adem jest powtarzanie w\u00a0my\u015blach numeru telefonu tu\u017c przed zapisaniem. U\u017cywamy wtedy pami\u0119ci kr\u00f3tkotrwa\u0142ej. Jest ona ograniczona pojemno\u015bciowo (s\u0142ynne \u201e<strong>7\u00a0\u00b1 2\u201d elementy<\/strong>) i\u00a0czasowo.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Pami\u0119\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142a<\/strong>\u00a0&#8211; obejmuje wspomnienia przechowywane od\u00a0minut poprzez ca\u0142e \u017cycie. Jej zawarto\u015b\u0107 dzielimy dalej na\u00a0m.in.:\u00a0<strong>pami\u0119\u0107 epizodyczn\u0105<\/strong>\u00a0(wspomnienia zdarze\u0144 z\u00a0naszego \u017cycia, np. pierwszego dnia szko\u0142y),\u00a0<strong>pami\u0119\u0107 semantyczn\u0105<\/strong>\u00a0(wiedza o\u00a0faktach i\u00a0poj\u0119ciach, np. stolica Francji to\u00a0Pary\u017c) oraz\u00a0<strong>pami\u0119\u0107 proceduraln\u0105<\/strong>(umiej\u0119tno\u015bci i\u00a0nawyki, jak jazda na\u00a0rowerze).<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W\u00a0kontek\u015bcie podatno\u015bci na\u00a0manipulacj\u0119 najbardziej interesuje nas\u00a0<strong>pami\u0119\u0107 epizodyczna<\/strong>, czyli pami\u0119\u0107 zdarze\u0144 i\u00a0do\u015bwiadcze\u0144 osobistych. To\u00a0w\u0142a\u015bnie ona bywa zawodna, cho\u0107 przechowuje nasze \u017cyciowe historie, to\u00a0z\u00a0up\u0142ywem czasu i\u00a0pod wp\u0142ywem rozmaitych czynnik\u00f3w mog\u0105 si\u0119 w\u00a0niej pojawi\u0107 luki, zniekszta\u0142cenia lub nawet zupe\u0142nie fa\u0142szywe wspomnienia. Zanim przejdziemy do\u00a0om\u00f3wienia tych b\u0142\u0119d\u00f3w, zastan\u00f3wmy si\u0119\u00a0<strong>jak dzia\u0142a zapami\u0119tywanie i\u00a0przypominanie<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Pami\u0119\u0107 jako proces i\u00a0etapy zapami\u0119tywania<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Procesy pami\u0119ciowe<\/strong>\u00a0mo\u017cna podzieli\u0107 na\u00a0trzy g\u0142\u00f3wne etapy:<\/p>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Kodowanie (zapami\u0119tywanie)<\/strong>\u00a0&#8211; zamiana nap\u0142ywaj\u0105cych informacji na\u00a0form\u0119, kt\u00f3r\u0105 system nerwowy mo\u017ce zachowa\u0107. To, jak dobrze co\u015b zakodujemy, zale\u017cy m.in. <strong>od\u00a0uwagi i\u00a0zaanga\u017cowania<\/strong>. Informacje, kt\u00f3rym po\u015bwi\u0119camy <strong>\u015bwiadom\u0105 uwag\u0119<\/strong> i\u00a0nadajemy <strong>znaczenie<\/strong>, zapami\u0119tujemy skuteczniej ni\u017c bod\u017ace ignorowane czy uznane za\u00a0nieistotne. Przyk\u0142adowo, \u0142atwiej zapami\u0119tamy nowe s\u0142owo, je\u015bli zrozumiemy jego znaczenie albo skojarzymy je\u00a0z\u00a0czym\u015b znajomym, ni\u017c gdy bezrefleksyjnie je\u00a0powtarzamy.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Przechowywanie (magazynowanie)<\/strong>\u00a0&#8211; utrzymanie \u015bladu pami\u0119ciowego w\u00a0czasie. Nasz m\u00f3zg potrafi tworzy\u0107 trwa\u0142e zmiany (np. <strong>po\u0142\u0105czenia neuronalne<\/strong>) odpowiadaj\u0105ce wspomnieniom. Jednak z\u00a0czasem \u015blady pami\u0119ci mog\u0105 s\u0142abn\u0105\u0107 (st\u0105d zapominanie dawnych informacji) lub ulega\u0107 modyfikacji. Wa\u017cne jest te\u017c, \u017ce\u00a0pami\u0119\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142a nie jest statycznym \u201earchiwum\u201d. Wspomnienia mog\u0105 si\u0119 przeorganizowywa\u0107, \u0142\u0105czy\u0107 ze\u00a0sob\u0105 lub cz\u0119\u015bciowo zanika\u0107.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Wydobywanie (przypominanie)<\/strong>\u00a0to\u00a0proces odtwarzania przechowanych informacji i\u00a0uaktywnienia ich w\u00a0\u015bwiadomo\u015bci. Mo\u017ce przybra\u0107 form\u0119\u00a0<strong>odtwarzania swobodnego<\/strong>\u00a0(np. samodzielnie pr\u00f3bujemy sobie co\u015b przypomnie\u0107) albo\u00a0<strong>rozpoznawania<\/strong>\u00a0(np. widz\u0105c list\u0119 odpowiedzi w\u00a0te\u015bcie wielokrotnego wyboru, rozpoznajemy t\u0119, kt\u00f3ra pasuje). Skuteczno\u015b\u0107 przypominania zale\u017cy od\u00a0wielu czynnik\u00f3w, m.in. od\u00a0<strong>wskaz\u00f3wek<\/strong>\u00a0&#8211; \u0142atwiej przywo\u0142a\u0107 wspomnienie, gdy mamy bodziec kojarz\u0105cy si\u0119 z\u00a0nim.<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Na\u00a0ka\u017cdym z\u00a0tych etap\u00f3w mog\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 zak\u0142\u00f3cenia. Mo\u017cemy w\u00a0og\u00f3le nie zapami\u0119ta\u0107 informacji (bo\u00a0np. nie zwr\u00f3cili\u015bmy uwagi), mo\u017cemy j\u0105\u00a0utraci\u0107 wskutek up\u0142ywu czasu lub interferencji z\u00a0innymi wspomnieniami, wreszcie mo\u017cemy j\u0105\u00a0wydoby\u0107 w\u00a0niew\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b. Czasem zapominamy zupe\u0142nie (np. czyje\u015b imi\u0119 ulatuje nam z\u00a0pami\u0119ci), a\u00a0czasem\u00a0<strong>mamy poczucie pewno\u015bci, \u017ce\u00a0co\u015b pami\u0119tamy lecz nasza pami\u0119\u0107 jest b\u0142\u0119dna<\/strong>. Takie sytuacje nazywamy\u00a0<strong>zniekszta\u0142ceniami pami\u0119ci<\/strong>\u00a0lub\u00a0<strong>fa\u0142szywymi wspomnieniami<\/strong>, o\u00a0czym za\u00a0chwil\u0119 powiemy szerzej.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1440\" height=\"810\" src=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/brain@2x-edited-1-1440x810.webp\" alt=\"neuromarketing\" class=\"wp-image-2163\" srcset=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/brain@2x-edited-1-1440x810.webp 1440w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/brain@2x-edited-1-768x432.webp 768w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/brain@2x-edited-1-1536x864.webp 1536w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/brain@2x-edited-1-2048x1152.webp 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 1440px) 100vw, 1440px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Pami\u0119\u0107 jako rekonstrukcja, a\u00a0nie doskona\u0142y zapis<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Intuicyjnie wielu z\u00a0nas chcia\u0142oby wierzy\u0107, \u017ce\u00a0pami\u0119\u0107 dzia\u0142a jak kamera wideo. Rejestruje wydarzenia, a\u00a0potem odtwarza je\u00a0niczym film. Rzeczywisto\u015b\u0107 wygl\u0105da inaczej. Psycholog Frederic\u00a0<strong>Bartlett<\/strong>\u00a0ju\u017c w\u00a0latach 30. XX\u00a0w. wykaza\u0142, \u017ce\u00a0<strong>przypominanie to\u00a0proces rekonstrukcji<\/strong>. W\u00a0klasycznym eksperymencie prezentowa\u0142 badanym opowiadanie pochodz\u0105ce z\u00a0obcej im\u00a0kultury (\u201eWojna duch\u00f3w\u201d), kiedy p\u00f3\u017aniej proszono ich o\u00a0odtworzenie historii, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce\u00a0uczestnicy pomin\u0119li wiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, a\u00a0inne\u00a0<strong>zmienili tak, by\u00a0pasowa\u0142y do\u00a0ich w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 i\u00a0schemat\u00f3w<\/strong>\u00a0poj\u0119ciowych. Na\u00a0przyk\u0142ad elementy niezrozumia\u0142e kulturowo by\u0142y zast\u0119powane bardziej swojskimi (w\u00a0ich relacjach\u00a0<strong>\u201ecanoe\u201d zmienia\u0142o si\u0119 w\u00a0zwyk\u0142\u0105 \u201e\u0142\u00f3d\u017a\u201d<\/strong>\u00a0itp.). Na\u00a0podstawie takich obserwacji Bartlett stwierdzi\u0142, \u017ce\u00a0ludzie nie reprodukuj\u0105 wiernie wspomnie\u0144, lecz <strong>konstruktywnie je\u00a0przekszta\u0142caj\u0105<\/strong>, wype\u0142niaj\u0105c luki tym, co\u00a0\u201ema\u00a0sens\u201d z\u00a0ich punktu widzenia. Innymi s\u0142owy, pami\u0119\u0107 ludzka ma\u00a0charakter\u00a0<strong>rekonstrukcyjny<\/strong>. W\u00a0momencie przypominania sk\u0142adamy wydarzenie na\u00a0nowo z\u00a0zachowanych strz\u0119p\u00f3w informacji, posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 nasz\u0105 wiedz\u0105, skojarzeniami i\u00a0oczekiwaniami.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ta\u00a0w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 pami\u0119ci na\u00a0og\u00f3\u0142 jest zalet\u0105, dzi\u0119ki niej potrafimy\u00a0<strong>wydobywa\u0107 og\u00f3lny sens zdarze\u0144<\/strong>, \u0142\u0105czy\u0107 informacje w\u00a0sp\u00f3jn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 i\u00a0adaptowa\u0107 wspomnienia do\u00a0aktualnych okoliczno\u015bci. Niestety, proces rekonstrukcji bywa te\u017c \u017ar\u00f3d\u0142em b\u0142\u0119d\u00f3w. Je\u015bli brakuje nam jaki\u015b fragment\u00f3w, umys\u0142\u00a0<strong>automatycznie uzupe\u0142nia \u201epuste miejsca\u201d<\/strong>\u00a0tym, co\u00a0wydaje si\u0119 najbardziej prawdopodobne. W\u00a0efekcie mo\u017cemy szczerze wierzy\u0107 we\u00a0wspomnienie, kt\u00f3re w\u00a0cz\u0119\u015bci albo nawet w\u00a0ca\u0142o\u015bci jest wytworem naszej wyobra\u017ani czy\u00a0<strong>pomieszaniem r\u00f3\u017cnych prze\u017cy\u0107<\/strong>. Co\u00a0wi\u0119cej, na\u00a0to\u00a0<strong>jak \u201ezrekonstruujemy\u201d pami\u0119\u0107 wp\u0142ywaj\u0105 p\u00f3\u017aniejsze informacje, nasze przekonania, a\u00a0nawet sugestie innych ludzi<\/strong>. <\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Pami\u0119\u0107 \u015bwiadk\u00f3w naocznych i\u00a0efekt dezinformacji<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zagadnienie zawodno\u015bci pami\u0119ci ma\u00a0szczeg\u00f3lnie du\u017ce znaczenie w\u00a0sytuacjach, gdy ludzie\u00a0<strong>s\u0105\u00a0\u015bwiadkami wa\u017cnych zdarze\u0144<\/strong>, np. wypadk\u00f3w czy przest\u0119pstw, a\u00a0nast\u0119pnie zdaj\u0105 relacje lub sk\u0142adaj\u0105 zeznania. Przez d\u0142ugi czas zeznania \u015bwiadk\u00f3w traktowano jako\u00a0<strong>bardzo wiarygodny dow\u00f3d<\/strong>. Je\u015bli kto\u015b m\u00f3wi: \u201eWidzia\u0142em to\u00a0na\u00a0w\u0142asne oczy\u201d, mamy sk\u0142onno\u015b\u0107 wierzy\u0107 bez zastrze\u017ce\u0144. Badania psychologiczne wykaza\u0142y jednak, \u017ce\u00a0<strong>nawet naoczni \u015bwiadkowie mog\u0105 si\u0119 myli\u0107<\/strong>, a\u00a0ich pami\u0119\u0107 bywa podatna na\u00a0rozmaite\u00a0<strong>b\u0142\u0119dy i\u00a0biasy (uprzedzenia)<\/strong>. Wymiar sprawiedliwo\u015bci bole\u015bnie przekona\u0142 si\u0119 o\u00a0tym, gdy pojawi\u0142y si\u0119 testy DNA uniewinniaj\u0105ce skazanych. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce\u00a0w\u015br\u00f3d ponad 200 takich przypadk\u00f3w a\u017c\u00a0<strong>75% wyrok\u00f3w opiera\u0142o si\u0119 na\u00a0b\u0142\u0119dnych identyfikacjach \u015bwiadk\u00f3w<\/strong>. Innymi s\u0142owy, setki ludzi niewinnie trafi\u0142y do\u00a0wi\u0119zienia, bo\u00a0\u015bwiadkowie byli\u00a0<strong>przekonani<\/strong>, \u017ce\u00a0rozpoznaj\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 osob\u0119 lub pami\u0119taj\u0105 przebieg zdarze\u0144, a\u00a0w\u00a0rzeczywisto\u015bci si\u0119 mylili.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Co\u00a0sprawia, \u017ce\u00a0pami\u0119\u0107 \u015bwiadka mo\u017ce zawie\u015b\u0107? Jednym z\u00a0najlepiej poznanych mechanizm\u00f3w jest tzw.\u00a0<strong>efekt dezinformacji<\/strong>\u00a0\u2013 zjawisko, w\u00a0kt\u00f3rym\u00a0<strong>p\u00f3\u017aniejsze, b\u0142\u0119dne informacje zniekszta\u0142caj\u0105 pami\u0119\u0107 o\u00a0zdarzeniu<\/strong>. Pionierskie eksperymenty w\u00a0tej dziedzinie przeprowadzi\u0142a Elizabeth Loftus w\u00a0latach 70. XX\u00a0w. W\u00a0klasycznym badaniu Loftus i\u00a0John Palmer (1974) pokazali uczestnikom film przedstawiaj\u0105cy st\u0142uczk\u0119 dw\u00f3ch samochod\u00f3w. Nast\u0119pnie zadawano pytanie o\u00a0pr\u0119dko\u015b\u0107 aut tu\u017c przed wypadkiem, ale r\u00f3\u017cnym grupom u\u017cyto innego sformu\u0142owania:\u00a0<em>\u201e<\/em>Z\u00a0jak\u0105 pr\u0119dko\u015bci\u0105 jecha\u0142y samochody, gdy si\u0119\u00a0<strong>zderzy\u0142y<\/strong>?\u201d\u00a0albo\u00a0\u201e&#8230;gdy\u00a0<strong>uderzy\u0142y<\/strong>\u00a0w\u00a0siebie?\u201d\u00a0(w\u00a0oryginale u\u017cyto s\u0142\u00f3w\u00a0smashed\u00a0vs\u00a0hit). Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce\u00a0cho\u0107 wszyscy widzieli ten sam film, oceny pr\u0119dko\u015bci <strong>zale\u017ca\u0142y od\u00a0sugestii <\/strong>zawartej w\u00a0pytaniu. Osoby pytane o\u00a0\u201ezderzenie\u201d (sugeruj\u0105ce powa\u017cny wypadek) szacowa\u0142y \u015brednio wy\u017csz\u0105 pr\u0119dko\u015b\u0107 ni\u017c osoby pytane o\u00a0\u201euderzenie\u201d. Co\u00a0wi\u0119cej, tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej dopytywano tych samych \u015bwiadk\u00f3w, czy widzieli na\u00a0filmie pot\u0142uczone szk\u0142o. W\u00a0rzeczywisto\u015bci w\u00a0nagraniu\u00a0<strong>nie by\u0142o<\/strong>\u00a0rozbitego szk\u0142a, ale respondenci z\u00a0grupy \u201ezderzenia\u201d znacznie cz\u0119\u015bciej \u201epami\u0119tali\u201d jego obecno\u015b\u0107 ni\u017c pozostali. Sugerowane s\u0142owo wywo\u0142a\u0142o wra\u017cenie, \u017ce\u00a0wypadek by\u0142 powa\u017cniejszy, ni\u017c by\u0142 &#8211; i\u00a0pami\u0119\u0107 zosta\u0142a\u00a0<strong>rekonstruowana<\/strong>\u00a0zgodnie z\u00a0t\u0105\u00a0sugesti\u0105 (wi\u0119ksza pr\u0119dko\u015b\u0107, pot\u0142uczone szyby).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Loftus wykaza\u0142a te\u017c, \u017ce\u00a0wystarczy subtelna zmiana w\u00a0pytaniu, by\u00a0zaszczepi\u0107 fa\u0142szywy detal. W\u00a0innym badaniu pokazywano film z\u00a0wypadku, po\u00a0czym pytano:\u00a0\u201eCzy widzia\u0142e\u015b\u00a0<strong>ten<\/strong>\u00a0p\u0119kni\u0119ty reflektor?\u201d\u00a0albo\u00a0\u201eCzy widzia\u0142e\u015b\u00a0<strong>jaki\u015b<\/strong>\u00a0p\u0119kni\u0119ty reflektor?\u201d. R\u00f3\u017cnica wydaje si\u0119 niewielka, ale w\u00a0pierwszej wersji zak\u0142ada ona istnienie rozbitego reflektora. Faktycznie w\u00a0filmie\u00a0<strong>nie by\u0142o rozbitego \u015bwiat\u0142a<\/strong>, jednak osoby pytane w\u00a0spos\u00f3b sugeruj\u0105cy (\u201cten\u201d)\u00a0<strong>znacznie cz\u0119\u015bciej twierdzi\u0142y, \u017ce\u00a0go\u00a0widzia\u0142y<\/strong>. To\u00a0pokazuje, \u017ce\u00a0nawet\u00a0<strong>pojedyncze s\u0142owo mo\u017ce wypaczy\u0107 wspomnienie<\/strong>. Ludzie zaczynaj\u0105 \u201eprzypomina\u0107 sobie\u201d obiekt, kt\u00f3rego nie by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"995\" height=\"560\" src=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-1-edited.jpg\" alt=\"pami\u0119\u0107\" class=\"wp-image-2337\" srcset=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-1-edited.jpg 995w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-1-edited-768x432.webp 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 995px) 100vw, 995px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Jak to\u00a0dzia\u0142a?<\/strong>\u00a0Gdy po\u00a0zdarzeniu otrzymujemy nowe informacje, czy to\u00a0poprzez pytania, rozmow\u0119 z\u00a0kim\u015b innym, czy media, to\u00a0nasz m\u00f3zg mo\u017ce\u00a0<strong>po\u0142\u0105czy\u0107 je\u00a0z\u00a0oryginalnym \u015bladem pami\u0119ciowym<\/strong>. Pami\u0119\u0107 wydarzenia\u00a0<strong>ulega modyfikacji<\/strong>: cz\u0119\u015bciowo opiera si\u0119 na\u00a0tym, co\u00a0faktycznie widzieli\u015bmy, a\u00a0cz\u0119\u015bciowo na\u00a0p\u00f3\u017aniejszej sugestii. Loftus nazwa\u0142a to\u00a0<strong>efektem dezinformacji<\/strong>. Od\u00a0czasu jej pierwszych eksperyment\u00f3w przeprowadzono setki kolejnych bada\u0144, kt\u00f3re niezbicie potwierdzi\u0142y istnienie tego efektu w\u00a0wielu sytuacjach. Fa\u0142szywe informacje podane \u015bwiadkowi po\u00a0fakcie mog\u0105 zmieni\u0107 jego pami\u0119\u0107 o\u00a0szczeg\u00f3\u0142ach (np. kolor auta, ubi\u00f3r sprawcy), a\u00a0czasem doda\u0107\u00a0<strong>ca\u0142kiem nowy element<\/strong>, kt\u00f3ry nie wyst\u0105pi\u0142 w\u00a0rzeczywisto\u015bci. Przyk\u0142adowo, w\u00a0jednym z\u00a0bada\u0144 osoby obejrza\u0142y obrazek st\u0142uczki, gdzie widoczny by\u0142\u00a0<strong>znak STOP<\/strong>. P\u00f3\u017aniej w\u00a0pytaniach zasugerowano im, \u017ce\u00a0by\u0142 to\u00a0<strong>znak UST\u0104P PIERWSZE\u0143STWA<\/strong>. Wynik? Wielu uczestnik\u00f3w upiera\u0142o si\u0119, \u017ce\u00a0widzia\u0142o znak ust\u0105pienia, mylnie \u201eprzypominaj\u0105c\u201d go\u00a0sobie zamiast znaku stop.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Badania Loftus i\u00a0innych ujawni\u0142y kilka czynnik\u00f3w, kt\u00f3re zwi\u0119kszaj\u0105 podatno\u015b\u0107 na\u00a0efekt dezinformacji.\u00a0<strong>Up\u0142yw czasu<\/strong>\u00a0od\u00a0zdarzenia dzia\u0142a na\u00a0niekorzy\u015b\u0107. Im\u00a0bardziej os\u0142abnie oryginalna pami\u0119\u0107, tym \u0142atwiej \u201enadpisuje\u201d j\u0105\u00a0p\u00f3\u017aniejsza sugestia. Je\u015bli \u015bwiadek od\u00a0razu po\u00a0wypadku zanotuje szczeg\u00f3\u0142y, to\u00a0nawet gdy kto\u015b spr\u00f3buje go\u00a0zmyli\u0107, ma\u00a0on\u00a0mocniejszy punkt odniesienia (pierwotny zapis). Ale gdy mija wiele tygodni, wspomnienie blednie i\u00a0<strong>nowe, b\u0142\u0119dne informacje mog\u0105 wype\u0142ni\u0107 luki<\/strong>. Po\u00a0drugie,\u00a0<strong>powtarzanie sugestii<\/strong>\u00a0(np. kilkukrotne zadawanie wprowadzaj\u0105cego w\u00a0b\u0142\u0105d pytania) pot\u0119guje efekt. Z\u00a0ka\u017cdym powt\u00f3rzeniem ro\u015bnie nasza pewno\u015b\u0107, \u017ce\u00a0co\u015b mia\u0142o miejsce. Wreszcie\u00a0<strong>\u017ar\u00f3d\u0142o informacji<\/strong>\u00a0te\u017c ma\u00a0znaczenie: je\u017celi fa\u0142szyw\u0105 informacj\u0119 uzyskamy od\u00a0kogo\u015b uznanego za\u00a0wiarygodnego (np. policjanta podczas przes\u0142uchania), ch\u0119tniej j\u0105\u00a0uwewn\u0119trznimy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Niestety, osoby postronne, a\u00a0cz\u0119sto i\u00a0sami \u015bledczy, nie zawsze zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z\u00a0krucho\u015bci ludzkiej pami\u0119ci. Wiele tradycyjnych metod przes\u0142ucha\u0144 czy okazania podejrzanych bywa\u0142o realizowanych w\u00a0spos\u00f3b zwi\u0119kszaj\u0105cy ryzyko zniekszta\u0142ce\u0144. Przyk\u0142adowo, je\u015bli policjant nie\u015bwiadomie sugeruje \u015bwiadkowi, \u017ce\u00a0<em>\u201e<\/em>ten cz\u0142owiek na\u00a0zdj\u0119ciu wygl\u0105da znajomo, prawda?\u201d, mo\u017ce sprawi\u0107, \u017ce\u00a0\u015bwiadek zacznie sobie \u201eprzypomina\u0107\u201d t\u0119\u00a0twarz, nawet je\u015bli faktycznie sprawcy nie widzia\u0142. Loftus opisa\u0142a przypadek, gdzie podczas okazania\u00a0<strong>funkcjonariusz wielokrotnie wskazywa\u0142 na\u00a0zdj\u0119cie konkretnego podejrzanego<\/strong>, naprowadzaj\u0105c \u015bwiadka. W\u00a0efekcie \u015bwiadkowie uwierzyli, \u017ce\u00a0to\u00a0w\u0142a\u015bnie ta\u00a0osoba jest winna, cho\u0107 pocz\u0105tkowo nie byli pewni. To\u00a0zdarzenie dotyczy\u0142o procesu Howarda Haupta oskar\u017conego o\u00a0porwanie dziecka<strong>. Dzi\u0119ki zeznaniom Loftus<\/strong>\u00a0na\u00a0temat zawodno\u015bci pami\u0119ci (przez niew\u0142a\u015bciwe metody przes\u0142uchania) \u0142awa przysi\u0119g\u0142ych uniewinni\u0142a Haupta. Sprawa ta\u00a0pokazuje, \u017ce\u00a0<strong>sugestywne pytania czy ukierunkowane podpowiedzi ze\u00a0strony policji mog\u0105 \u201ewdrukowa\u0107\u201d \u015bwiadkowi fa\u0142szywe wspomnienia<\/strong>, np. upewni\u0107 go, \u017ce\u00a0rozpoznaje kogo\u015b lub widzia\u0142 bro\u0144, mimo \u017ce\u00a0wcze\u015bniej nie by\u0142 tego pewien.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W\u00a0odpowiedzi na\u00a0te\u00a0odkrycia, od\u00a0lat 80. stopniowo ulepszano procedury policyjne, by\u00a0<strong>zminimalizowa\u0107 wp\u0142yw sugestii<\/strong>. Powsta\u0142a technika tzw.\u00a0<strong>poznawczego wywiadu<\/strong>\u00a0&#8211; specjalnego sposobu przes\u0142uchiwania \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3ry unika pyta\u0144 naprowadzaj\u0105cych, za\u00a0to\u00a0zach\u0119ca do\u00a0swobodnego opisu i\u00a0przypominania sobie kontekstu zdarzenia. Wprowadzono te\u017c\u00a0<strong>\u201e\u015blepe\u201d okazania<\/strong>\u00a0(osoba prowadz\u0105ca okazanie nie wie, kto jest podejrzany, by\u00a0nie dawa\u0107 nieumy\u015blnych sygna\u0142\u00f3w) i\u00a0<strong>okazania sekwencyjne<\/strong>\u00a0(podejrzanych pokazuje si\u0119 jednego po\u00a0drugim, a\u00a0nie wszystkich naraz. \u015awiadek nie szuka wtedy \u201enajbardziej podobnego\u201d, tylko ocenia ka\u017cd\u0105 osob\u0119 niezale\u017cnie). Wiele z\u00a0tych rekomendacji powsta\u0142o w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki badaniom psycholog\u00f3w nad pami\u0119ci\u0105 \u015bwiadk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pomimo tych usprawnie\u0144, zawsze nale\u017cy mie\u0107 ograniczone zaufanie do\u00a0ludzkich wspomnie\u0144.\u00a0<strong>Pami\u0119\u0107 \u015bwiadk\u00f3w jest zawodna<\/strong>, zw\u0142aszcza gdy okoliczno\u015bci zdarzenia by\u0142y niesprzyjaj\u0105ce: np.\u00a0<strong>kr\u00f3tki czas obserwacji, s\u0142abe o\u015bwietlenie, du\u017cy stres czy obecno\u015b\u0107 broni<\/strong>. Silne pobudzenie emocjonalne w\u00a0chwili zdarzenia mo\u017ce zaw\u0119zi\u0107 pole uwagi (klasyczny\u00a0<em>w<\/em>eapon focus effect, gdy ofiara skupia wzrok na\u00a0broni i\u00a0s\u0142abo zapami\u0119tuje twarz napastnika). R\u00f3wnie\u017c\u00a0<strong>d\u0142ugi odst\u0119p czasu<\/strong>\u00a0mi\u0119dzy zdarzeniem a\u00a0zeznaniem pogarsza wierno\u015b\u0107 pami\u0119ci. Z\u00a0kolei pewne czynniki wewn\u0119trzne, jak\u00a0<strong>uprzedzenia rasowe<\/strong>, skutkuj\u0105 zjawiskiem\u00a0cross-race effect. \u015awiadkom trudniej poprawnie rozpozna\u0107 osob\u0119 nale\u017c\u0105c\u0105 do\u00a0innej rasy\/etniczno\u015bci. \u015awiadomo\u015b\u0107 istnienia tych wszystkich ogranicze\u0144 jest wa\u017cna, aby interpretowa\u0107 dowody z\u00a0zezna\u0144 ostro\u017cnie i\u00a0w\u00a0razie mo\u017cliwo\u015bci szuka\u0107 obiektywnych potwierdze\u0144 (np. nagra\u0144, \u015blad\u00f3w DNA itp.).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Na\u00a0koniec warto podkre\u015bli\u0107 jeszcze jedn\u0105 kwesti\u0119. P<strong>poziom pewno\u015bci \u015bwiadka nie gwarantuje prawdziwo\u015bci jego wspomnienia<\/strong>. Cz\u0119sto ofiary czy obserwatorzy s\u0105\u00a0<strong>absolutnie przekonani<\/strong>, \u017ce\u00a0pami\u0119taj\u0105 co\u015b dok\u0142adnie, co\u00a0nie przeszkadza im\u00a0by\u0107 w\u00a0b\u0142\u0119dzie. Badania pokazuj\u0105, \u017ce\u00a0ludzie mog\u0105 mie\u0107\u00a0<strong>bardzo szczeg\u00f3\u0142owe i\u00a0pewne wspomnienia zdarze\u0144, kt\u00f3re nigdy nie mia\u0142y miejsca<\/strong>. Poczucie pewno\u015bci wynika z\u00a0tego, \u017ce\u00a0fa\u0142szywe wspomnienie zosta\u0142o z\u00a0czasem solidnie \u201eprzyswojone\u201d przez m\u00f3zg, nie odr\u00f3\u017cnia on\u00a0go\u00a0od\u00a0prawdziwych prze\u017cy\u0107. Taka iluzoryczna pami\u0119\u0107 mo\u017ce by\u0107\u00a0<strong>\u017cywa, barwna, pe\u0142na emocji<\/strong>, a\u00a0jednak ca\u0142kowicie nieprawdziwa. Dlatego\u00a0<strong>nie nale\u017cy ocenia\u0107 wiarygodno\u015bci relacji tylko po\u00a0stanowczo\u015bci czy emocjonalno\u015bci \u015bwiadka<\/strong>. Jak uj\u0105\u0142 to\u00a0jeden z\u00a0badaczy:\u00a0\u201ePami\u0119\u0107 b\u0142\u0119dna bywa r\u00f3wnie trwa\u0142a i\u00a0wyrazista jak pami\u0119\u0107 prawdziwa\u201d.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"563\" src=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/perswazja-edited-2.jpg\" alt=\"perswazja\" class=\"wp-image-2340\" srcset=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/perswazja-edited-2.jpg 1000w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/perswazja-edited-2-768x432.webp 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Fa\u0142szywe wspomnienia<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dotychczas m\u00f3wili\u015bmy o\u00a0zniekszta\u0142ceniach istniej\u0105cych wspomnie\u0144 (przekr\u0119ceniu szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, dodaniu nieistniej\u0105cego elementu). Ale ludzki umys\u0142 potrafi posun\u0105\u0107 si\u0119 dalej. Mo\u017cemy\u00a0<strong>wytworzy\u0107 w\u00a0pami\u0119ci wspomnienie ca\u0142ego zdarzenia, kt\u00f3re nigdy si\u0119 nie wydarzy\u0142o<\/strong>. Brzmi to\u00a0niewiarygodnie, a\u00a0jednak liczne eksperymenty udowodni\u0142y, \u017ce\u00a0jest to\u00a0mo\u017cliwe. Co\u00a0wi\u0119cej, nasz m\u00f3zg potrafi zaskakuj\u0105co\u00a0<strong>wiarygodnie \u201esfa\u0142szowa\u0107\u201d<\/strong>\u00a0takie zdarzenie, \u0142\u0105cznie z\u00a0bogatymi szczeg\u00f3\u0142ami, emocjami i\u00a0przekonaniem, \u017ce\u00a0naprawd\u0119 mia\u0142o ono miejsce.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pionierk\u0105 bada\u0144 nad\u00a0<strong>fa\u0142szywymi wspomnieniami autobiograficznymi<\/strong>\u00a0r\u00f3wnie\u017c by\u0142a Elizabeth Loftus. Wraz ze\u00a0wsp\u00f3\u0142pracownikami opracowa\u0142a w\u00a0latach 90. sprytn\u0105 metod\u0119 badawcz\u0105 zwan\u0105 potocznie\u00a0<strong>\u201ezgubienie w\u00a0centrum handlowym\u201d<\/strong>\u00a0(lost in\u00a0the mall). Chodzi\u0142o o\u00a0to, by\u00a0spr\u00f3bowa\u0107\u00a0<strong>zaszczepi\u0107 badanym wspomnienie wydarzenia z\u00a0ich dzieci\u0144stwa, kt\u00f3re faktycznie nie mia\u0142o miejsca<\/strong>, ale mog\u0142o brzmie\u0107 prawdopodobnie. Loftus wybiera\u0142a zdarzenie o\u00a0potencjalnie silnym \u0142adunku emocjonalnym (cho\u0107 nie skrajnie traumatyczne). Zgubienie si\u0119 ma\u0142ego dziecka w\u00a0du\u017cym sklepie, p\u0142acz, a\u00a0potem szcz\u0119\u015bliwe odnalezienie przez rodzica. Do\u00a0udzia\u0142u zaanga\u017cowano rodzin\u0119 badanych: najpierw od\u00a0najbli\u017cszych krewnych uzyskano opisy kilku prawdziwych epizod\u00f3w z\u00a0dzieci\u0144stwa danej osoby, a\u00a0nast\u0119pnie wymy\u015blono jeden fikcyjny epizod (w\u0142a\u015bnie zgubienie w\u00a0centrum handlowym), upewniaj\u0105c si\u0119 u\u00a0rodziny, \u017ce\u00a0nigdy co\u015b takiego nie zasz\u0142o. Badany otrzymywa\u0142 seri\u0119 opis\u00f3w swoich rzekomych wspomnie\u0144 (prawdziwych i\u00a0fa\u0142szywy) i\u00a0mia\u0142 opowiedzie\u0107, co\u00a0pami\u0119ta. Pocz\u0105tkowo wi\u0119kszo\u015b\u0107 rozpoznawa\u0142a fa\u0142szywk\u0119 jako co\u015b sobie nieznanego,  ale\u00a0<strong>po\u00a0kilkukrotnym wypytaniu w\u00a0ci\u0105gu kolejnych dni cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b zacz\u0119\u0142a sobie \u201eprzypomina\u0107\u201d zgubienie si\u0119 w\u00a0sklepie<\/strong>. Wizualizowali szczeg\u00f3\u0142y, opisywali w\u0142asne emocje (strach, ulg\u0119 przy odnalezieniu), a\u00a0nawet dodawali nowe elementy. Wyniki pokaza\u0142y, \u017ce\u00a0oko\u0142o\u00a0<strong>25% badanych uwierzy\u0142o w\u00a0ca\u0142kowicie zmy\u015blone zdarzenie z\u00a0dzieci\u0144stwa i\u00a0twierdzi\u0142o, \u017ce\u00a0je\u00a0pami\u0119ta<\/strong>. Co\u00a0wa\u017cne, te\u00a0fa\u0142szywe wspomnienia nie by\u0142y u\u00a0wszystkich tak samo wyraziste &#8211; niekt\u00f3rzy mieli tylko mgliste \u201ewra\u017cenie\u201d, inni do\u015b\u0107 klarowny obraz. Jednak sam fakt, \u017ce\u00a0co\u00a0czwarta osoba da\u0142a si\u0119 sk\u0142oni\u0107 do\u00a0wytworzenia (cho\u0107by cz\u0119\u015bciowego) wspomnienia zdarzenia, kt\u00f3re nigdy nie nast\u0105pi\u0142o, by\u0142 prze\u0142omowy. Pokaza\u0142o to, \u017ce\u00a0techniki przypominaj\u0105ce te\u00a0stosowane czasem w\u00a0terapii (wielokrotne przywo\u0142ywanie i\u00a0wyobra\u017canie sobie hipotetycznego zdarzenia) mog\u0105 zaowocowa\u0107\u00a0<strong>konfabulacj\u0105<\/strong>, kt\u00f3r\u0105 umys\u0142 akceptuje jako w\u0142asne prze\u017cycie.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Loftus kontynuowa\u0142a te\u00a0badania, pr\u00f3buj\u0105c \u201ewszczepia\u0107\u201d inne scenariusze. W\u00a0jednym z\u00a0eksperyment\u00f3w uda\u0142o si\u0119 przekona\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b, \u017ce\u00a0<strong>na\u00a0dzieci\u0119cej imprezie urodzinowej obliza\u0142 ich ucho wielki kr\u00f3lik z\u00a0Disneylandu<\/strong>\u00a0&#8211; posta\u0107 Pluto, b\u0119d\u0105ca maskotk\u0105 Disney\u2019a. Brzmi absurdalnie, ale badani, kt\u00f3rym zasugerowano takie zdarzenie, potrafili je\u00a0potem barwnie opisa\u0107! W\u00a0innym przypadku zaszczepiono doros\u0142ym niech\u0119\u0107 do\u00a0pewnych potraw, np. wm\u00f3wiono im\u00a0(metod\u0105 sugestii pod hipnoz\u0105 lub opowie\u015bci rodzinnej), \u017ce\u00a0jako dziecko\u00a0<strong>zatruli si\u0119 szparagami<\/strong>\u00a0lub lodami truskawkowymi. Kilka os\u00f3b rzeczywi\u015bcie \u201eprzypomnia\u0142o sobie\u201d tak\u0105 sytuacj\u0119 i\u00a0deklarowa\u0142o, \u017ce\u00a0do\u00a0dzi\u015b nie lubi tych smak\u00f3w. Takie badania pokazuj\u0105, \u017ce\u00a0<strong>fa\u0142szywe wspomnienie mo\u017ce mie\u0107 realne konsekwencje dla naszych preferencji i\u00a0zachowa\u0144<\/strong>\u00a0(np. kto\u015b unika pewnego jedzenia, bo\u00a0wierzy w\u00a0nieistniej\u0105cy uraz z\u00a0dzieci\u0144stwa).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jednym z\u00a0najs\u0142ynniejszych eksperyment\u00f3w Loftus sta\u0142o si\u0119 tzw.\u00a0<strong>\u201espotkanie z\u00a0Kr\u00f3likiem Bugsem w\u00a0Disneylandzie\u201d<\/strong>. Warto o\u00a0nim opowiedzie\u0107, bo\u00a0dobrze ilustruje si\u0142\u0119 ludzkiej wyobra\u017ani. Jak wiadomo, Kr\u00f3lik Bugs to\u00a0posta\u0107 z\u00a0kresk\u00f3wek Warner Bros, zupe\u0142nie niezwi\u0105zana z\u00a0wytw\u00f3rni\u0105 Disney<strong>. NIe m\u00f3g\u0142<\/strong>\u00a0zatem pojawia\u0107 si\u0119 w\u00a0Disneylandzie. Loftus postanowi\u0142a sprawdzi\u0107, czy mimo to\u00a0da\u00a0si\u0119 nak\u0142oni\u0107 ludzi, by\u00a0uwierzyli, \u017ce\u00a0kiedy\u015b spotkali Bugsa podczas wizyty w\u00a0Disneylandzie. Uczestnikom eksperymentu powiedziano, \u017ce\u00a0badanie dotyczy oceny materia\u0142\u00f3w reklamowych. Wr\u0119czono im\u00a0ulotk\u0119 (sfabrykowan\u0105 na\u00a0potrzeby badania) reklamuj\u0105c\u0105 Disneyland. Zawiera\u0142a ona m.in. wzmiank\u0119 o\u00a0tym, \u017ce\u00a0mo\u017cna tam spotka\u0107 Kr\u00f3lika Bugsa i\u00a0u\u015bcisn\u0105\u0107 mu\u00a0d\u0142o\u0144. Niekt\u00f3rzy dodatkowo podczas \u201eoceny reklamy\u201d mieli w\u00a0sali\u00a0<strong>tekturow\u0105 figur\u0119 Bugsa<\/strong>, niby przypadkowo zostawion\u0105, co\u00a0wzmacnia\u0142o sugesti\u0119. P\u00f3\u017aniej pytano wszystkich o\u00a0ich wspomnienia z\u00a0ewentualnych wizyt w\u00a0Disneylandzie w\u00a0dzieci\u0144stwie.\u00a0<strong>Wyniki zaskoczy\u0142y nawet badaczy<\/strong>: u\u00a0os\u00f3b, kt\u00f3rym zaserwowano fa\u0142szyw\u0105 reklam\u0119,\u00a0<strong>16% zg\u0142osi\u0142o, \u017ce\u00a0pami\u0119ta spotkanie z\u00a0Bugsem<\/strong>. W\u00a0grupie z\u00a0<strong>podw\u00f3jn\u0105 sugesti\u0105<\/strong>\u00a0(ulotka + stoj\u0105cy w\u00a0pokoju kr\u00f3lik) a\u017c\u00a0<strong>30-40% uczestnik\u00f3w twierdzi\u0142o, \u017ce\u00a0spotka\u0142o i\u00a0u\u015bcisn\u0119\u0142o d\u0142o\u0144 Kr\u00f3lika Bugsa!<\/strong>\u00a0Co\u00a0wi\u0119cej, niekt\u00f3rzy <strong>\u201eprzypomnieli\u201d sobie dodatkowe szczeg\u00f3\u0142y<\/strong>\u00a0niewspomniane w\u00a0ulotce. Opowiadali, \u017ce\u00a0widzieli jak Bugs Bunny stoi obok Myszki Miki na\u00a0paradzie, albo \u017ce\u00a0przytuli\u0142 ich na\u00a0powitanie. Byli pewni, \u017ce\u00a0to\u00a0zdarzenie mia\u0142o miejsce, cho\u0107 obiektywnie by\u0142o niemo\u017cliwe. Psycholog Jacqueline Pickrell, wsp\u00f3\u0142autorka badania, skomentowa\u0142a to\u00a0s\u0142owami:\u00a0\u201ePrzera\u017caj\u0105ce jest, jak \u0142atwo mo\u017cna stworzy\u0107 fa\u0142szywe wspomnienie\u201d. Rzeczywi\u015bcie,\u00a0<strong>ludzka pami\u0119\u0107 okaza\u0142a si\u0119 bardzo podatna na\u00a0sugesti\u0119<\/strong>, wystarczy\u0142a sugestywna reklama i\u00a0kontekst, by\u00a0spory odsetek os\u00f3b \u201eodnalaz\u0142\u201d w\u00a0pami\u0119ci zdarzenie z\u00a0fikcyjnym bohaterem.<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Dlaczego uwierzyli w\u00a0Kr\u00f3lika Bugsa?<\/strong>\u00a0Pickrell wyja\u015bnia, \u017ce\u00a0proces konstruowania fa\u0142szywego wspomnienia jest\u00a0<strong>stopniowy<\/strong>. Najpierw cz\u0142owiek dopuszcza my\u015bl \u201eto\u00a0mog\u0142o si\u0119 zdarzy\u0107\u201d (np.\u00a0<em>\u201e<\/em>By\u0142em w\u00a0Disneylandzie, mogli tam mie\u0107 postacie z\u00a0kresk\u00f3wek &#8211; mo\u017ce i\u00a0Kr\u00f3lika Bugsa?\u201d). To\u00a0ju\u017c pierwszy krok do\u00a0uwierzenia. Je\u015bli dodatkowo pojawi si\u0119\u00a0<strong>poczucie znajomo\u015bci<\/strong>\u00a0(\u201eco\u015b mi\u00a0\u015bwita, faktycznie mog\u0142o tak by\u0107\u201d), to\u00a0umys\u0142 zaczyna traktowa\u0107 scenariusz coraz bardziej powa\u017cnie. W\u00a0ko\u0144cu powstaje wra\u017cenie autentycznego wspomnienia &#8211; cz\u0142owiek\u00a0<strong>wyobra\u017ca je\u00a0sobie tak \u017cywo<\/strong>, \u017ce\u00a0nie odr\u00f3\u017cnia tej imaginacji od\u00a0prawdziwej pami\u0119ci. Co\u00a0wi\u0119cej, gdy fa\u0142szywe wspomnienie si\u0119 ugruntuje, mog\u0105 dobudowa\u0107 si\u0119 do\u00a0niego\u00a0<strong>\u201eefekty ripple\u201d (fale wspomnie\u0144)<\/strong>\u00a0\u2013 zaczynamy \u201eprzypomina\u0107 sobie\u201d dodatkowe okoliczno\u015bci, kt\u00f3re logicznie pasuj\u0105 do\u00a0zdarzenia. W\u00a0przypadku badanych &#8211; skoro uwierzyli, \u017ce\u00a0spotkali Bugsa, to\u00a0naturalne wyda\u0142o im\u00a0si\u0119, \u017ce\u00a0np. m\u00f3g\u0142 by\u0107 obok Miki Mouse (cho\u0107 w\u00a0rzeczywisto\u015bci nie m\u00f3g\u0142). Fa\u0142szywe wspomnienie rozrasta si\u0119, by\u00a0wype\u0142ni\u0107 luki i\u00a0sta\u0107 si\u0119 mo\u017cliwie sp\u00f3jn\u0105 narracj\u0105. To\u00a0pokazuje, \u017ce\u00a0pami\u0119\u0107 dzia\u0142a zgodnie z\u00a0zasadami\u00a0<strong>asocjacji i\u00a0schemat\u00f3w<\/strong>. Je\u015bli zasiejemy w\u00a0niej ziarno (np. sugesti\u0119 o\u00a0pewnym zdarzeniu), m\u00f3zg dorzuci powi\u0105zane elementy, czerpi\u0105c z\u00a0og\u00f3lnej wiedzy i\u00a0innych wspomnie\u0144.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Przyk\u0142ady powy\u017cej dotyczy\u0142y relatywnie\u00a0<strong>nieszkodliwych wspomnie\u0144<\/strong>\u00a0(zgubienie si\u0119, spotkanie postaci z\u00a0kresk\u00f3wki). Psychologowie poszli jednak dalej, badaj\u0105c czy da\u00a0si\u0119 stworzy\u0107 ludziom fa\u0142szywe wspomnienia\u00a0<strong>bardziej dramatycznych wydarze\u0144<\/strong>, nawet takich jak pope\u0142nienie przest\u0119pstwa. Tego zadania podj\u0119\u0142a si\u0119 m.in. dr\u00a0Julia Shaw. W\u00a02015 r. opublikowa\u0142a g\u0142o\u015bne badanie, w\u00a0kt\u00f3rym wraz ze\u00a0wsp\u00f3\u0142pracownikiem\u00a0<strong>wm\u00f3wi\u0142a badanym, \u017ce\u00a0jako nastolatkowie z\u0142amali prawo (np. dokonali napadu) i\u00a0mieli kontakt z\u00a0policj\u0105<\/strong>. Scenariusz ten by\u0142 oczywi\u015bcie zmy\u015blony, a\u00a0osoby badane dobrano tak, by\u00a0by\u0142o pewne, \u017ce\u00a0nic takiego w\u00a0ich m\u0142odo\u015bci nie zasz\u0142o. Procedura polega\u0142a na\u00a0serii\u00a0<strong>trzech wywiad\u00f3w<\/strong>\u00a0z\u00a0ka\u017cdym uczestnikiem, roz\u0142o\u017conych na\u00a0oko\u0142o 2-3\u00a0tygodnie. W\u00a0pierwszym spotkaniu badacz opowiada\u0142 badanej osobie dwie historie z\u00a0jej nastoletniego okresu: jedna by\u0142a prawdziwa (uzyskana wcze\u015bniej od\u00a0rodzic\u00f3w, np. o\u00a0zgubieniu du\u017cej sumy pieni\u0119dzy), a\u00a0druga fa\u0142szywa &#8211; dotyczy\u0142a rzekomego konfliktu z\u00a0prawem (np. b\u00f3jki zako\u0144czonej interwencj\u0105 policji). Wa\u017cny szczeg\u00f3\u0142: w\u00a0t\u0119\u00a0zmy\u015blon\u0105 histori\u0119\u00a0<strong>wmontowano pewne prawdziwe informacje o\u00a0\u017cyciu danej osoby<\/strong>\u00a0(uzyskane od\u00a0rodzica), jak imi\u0119 przyjaciela czy miejsce zamieszkania w\u00a0danym okresie. Dzi\u0119ki temu opowie\u015b\u0107 brzmia\u0142a wiarygodnie i\u00a0\u201eznajomo\u201d. Badanych proszono, by\u00a0opisali co\u00a0pami\u0119taj\u0105 z\u00a0obu zdarze\u0144. Oczywi\u015bcie przy tym fikcyjnym wiele os\u00f3b odpowiada\u0142o, \u017ce\u00a0nic nie pami\u0119ta. Wtedy eksperymentator sugerowa\u0142, \u017ce\u00a0<strong>mog\u0105 spr\u00f3bowa\u0107 wyobrazi\u0107 sobie szczeg\u00f3\u0142y, mo\u017ce co\u015b im\u00a0si\u0119 przypomni<\/strong>. Zach\u0119cano ich do\u00a0korzystania ze\u00a0strategii przypominania (np. my\u015blenia o\u00a0kontek\u015bcie tamtych lat). W\u00a0kolejnych dw\u00f3ch wywiadach ponawiano pytania, staraj\u0105c si\u0119 wydoby\u0107 wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Rezultat?<\/strong>\u00a0Z\u00a030\u00a0uczestnik\u00f3w, kt\u00f3rym zasugerowano kryminaln\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, a\u017c\u00a0<strong>21\u00a0os\u00f3b (71%) rozwin\u0119\u0142o szczeg\u00f3\u0142owe, fa\u0142szywe wspomnienia<\/strong>\u00a0rzekomego przest\u0119pstwa z\u00a0udzia\u0142em policji. Opisywali przebieg zdarzenia, okoliczno\u015bci, w\u0142asne emocje, a\u00a0nawet reakcje policjant\u00f3w. Wszystko ca\u0142kowicie zmy\u015blone. Co\u00a0ciekawe, podobny odsetek (76%) uleg\u0142 r\u00f3wnie\u017c alternatywnej fa\u0142szywej historii o\u00a0traumatycznym wydarzeniu niekryminalnym (np. powa\u017cnym wypadku). Z\u00a0punktu widzenia badanych oba typy wspomnie\u0144 &#8211; prawdziwe i\u00a0fa\u0142szywe &#8211;\u00a0<strong>wydawa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie wiarygodne<\/strong>. Raportowali por\u00f3wnywaln\u0105 liczb\u0119 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w i\u00a0poziom pewno\u015bci co\u00a0do\u00a0obu zdarze\u0144. Innymi s\u0142owy,\u00a0<strong>fa\u0142szywa pami\u0119\u0107 niczym nie ust\u0119powa\u0142a prawdziwej<\/strong>\u00a0w\u00a0subiektywnym odbiorze. Jak to\u00a0mo\u017cliwe? Autorzy t\u0142umacz\u0105, \u017ce\u00a0kluczowe by\u0142o wykorzystanie kilku trik\u00f3w: po\u0142\u0105czenie fikcji z\u00a0<strong>prawdziwymi elementami (np. znajome miejsca, osoby)<\/strong>\u00a0oraz stworzenie przyjaznej atmosfery wywiadu, w\u00a0kt\u00f3rej badani\u00a0<strong>ufali prowadz\u0105cemu<\/strong>. Do\u00a0tego dosz\u0142y og\u00f3lne w\u0142a\u015bciwo\u015bci pami\u0119ci. Pami\u0119\u0107 jest z\u00a0natury omylna i\u00a0rekonstrukcyjna, wi\u0119c \u0142atwo mo\u017ce wygenerowa\u0107 fa\u0142szywe wspomnienia o\u00a0zdumiewaj\u0105cym realizmie. Wystarczy\u0142o\u00a0<strong>3\u00a0godziny rozm\u00f3w<\/strong>\u00a0i\u00a0par\u0119 sugestii, by\u00a0ludzki m\u00f3zg zbudowa\u0142 kompletn\u0105, lecz nieprawdziw\u0105 histori\u0119 z\u00a0w\u0142asnego \u017cycia.To\u00a0badanie wywo\u0142a\u0142o poruszenie, bo\u00a0pokaza\u0142o mechanizm mog\u0105cy t\u0142umaczy\u0107 zjawisko fa\u0142szywych wyzna\u0144 w\u00a0realnych \u015bledztwach. Podejrzani czasem szczerze wierz\u0105, \u017ce\u00a0pope\u0142nili przest\u0119pstwo, cho\u0107 tego nie zrobili, zw\u0142aszcza je\u015bli byli poddani intensywnym przes\u0142uchaniom.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-large\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1604\" height=\"902\" src=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/Trendy-edited-1.jpg\" alt=\"TRENDY\" class=\"wp-image-2341\" srcset=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/Trendy-edited-1.jpg 1604w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/Trendy-edited-1-768x432.webp 768w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/Trendy-edited-1-1440x810.webp 1440w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/Trendy-edited-1-1536x864.webp 1536w\" sizes=\"auto, (max-width: 1604px) 100vw, 1604px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Przytoczone eksperymenty ucz\u0105 nas wa\u017cnej rzeczy:\u00a0<strong>nasz m\u00f3zg nie odr\u00f3\u017cnia \u017ar\u00f3d\u0142a wspomnie\u0144 tak dobrze, jak nam si\u0119 wydaje<\/strong>. Cz\u0119sto mieszamy to, co\u00a0naprawd\u0119 prze\u017cyli\u015bmy, z\u00a0tym, co\u00a0sobie wyobrazili\u015bmy lub o\u00a0czym us\u0142yszeli\u015bmy. Psychologowie m\u00f3wi\u0105 tu\u00a0o\u00a0b\u0142\u0119dach\u00a0<strong>monitorowania \u017ar\u00f3d\u0142a<\/strong>, np. czy dane zdarzenie pami\u0119tamy z\u00a0autopsji, czy tylko czytali\u015bmy o\u00a0nim? Zdarza si\u0119, \u017ce\u00a0<strong>opowie\u015b\u0107 innej osoby \u201ezapami\u0119tamy\u201d jako w\u0142asne do\u015bwiadczenie<\/strong>, albo \u017ce\u00a0po\u00a0latach mylimy wspomnienie snu z\u00a0realnym faktem. Je\u015bli pewne wyobra\u017cenie by\u0142o wystarczaj\u0105co cz\u0119sto przywo\u0142ywane, staje si\u0119 subiektywnie realne. Dlatego metody polegaj\u0105ce na\u00a0intensywnym\u00a0<strong>wyobra\u017caniu sobie<\/strong>\u00a0zdarze\u0144 (tzw.\u00a0imagination inflation) potrafi\u0105\u00a0<strong>podnie\u015b\u0107 czyj\u0105\u015b pewno\u015b\u0107, \u017ce\u00a0to\u00a0si\u0119 naprawd\u0119 wydarzy\u0142o<\/strong>. W\u00a0jednym z\u00a0bada\u0144 proszono ludzi, by\u00a0wyobrazili sobie kilkana\u015bcie r\u00f3\u017cnych zdarze\u0144 z\u00a0dzieci\u0144stwa (np. wybicie szyby kamieniem). Ju\u017c samo jednorazowe wyobra\u017cenie sprawi\u0142o, \u017ce\u00a0<strong>wzros\u0142o przekonanie badanych, i\u017c\u00a0dana sytuacja mia\u0142a miejsce<\/strong>. W\u00a0grupie, kt\u00f3ra mia\u0142a tylko\u00a0<strong>my\u015ble\u0107 o\u00a0zdarzeniu, 25% os\u00f3b zwi\u0119kszy\u0142o sw\u0105 pewno\u015b\u0107<\/strong>, podczas gdy w\u00a0grupie kontrolnej (bez wyobra\u017cania) tylko ok\u00a012%. Efekt ten nazwano w\u0142a\u015bnie \u201enad\u0119ciem wyobra\u017ani\u201d. W\u00a0praktyce oznacza to, \u017ce\u00a0<strong>samo rozwa\u017canie i\u00a0wizualizowanie jakiego\u015b scenariusza czyni go\u00a0w\u00a0naszej pami\u0119ci bardziej prawdopodobnym<\/strong>. Je\u015bli kto\u015b latami fantazjuje o\u00a0alternatywnym przebiegu wydarze\u0144, z\u00a0czasem mo\u017ce mie\u0107 trudno\u015b\u0107 z\u00a0rozr\u00f3\u017cnieniem, co\u00a0jest rzeczywisto\u015bci\u0105, a\u00a0co\u00a0wytworem umys\u0142u.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Pami\u0119\u0107 dzieci\u0119ca a\u00a0podatno\u015b\u0107 na\u00a0sugesti\u0119<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Na\u00a0ile wiarygodne s\u0105\u00a0wspomnienia ma\u0142ych dzieci? To\u00a0pytanie nabra\u0142o ogromnego znaczenia w\u00a0kontek\u015bcie ujawnianych w\u00a0latach 80. i\u00a090. XX\u00a0w. rzekomych wspomnie\u0144 wykorzystywania dzieci &#8211; zar\u00f3wno tych odzyskiwanych u\u00a0doros\u0142ych po\u00a0latach, jak i\u00a0zezna\u0144 sk\u0142adanych przez same dzieci. Z\u00a0jednej strony, dzieci mog\u0105 by\u0107 ofiarami przest\u0119pstw i\u00a0ich zeznania s\u0105\u00a0nieocenione. Z\u00a0drugiej,\u00a0<strong>pami\u0119\u0107 dziecka r\u00f3\u017cni si\u0119 od\u00a0pami\u0119ci doros\u0142ego<\/strong>\u00a0i\u00a0m\u0142odzi \u015bwiadkowie s\u0105\u00a0<strong>bardziej podatni na\u00a0wp\u0142ywy<\/strong>. Badania w\u00a0psychologii rozwojowej pokaza\u0142y, \u017ce\u00a0<strong>dzieci\u0119ce \u015blady pami\u0119ciowe s\u0105\u00a0mniej trwa\u0142e i\u00a0\u0142atwiej ulegaj\u0105 modyfikacji<\/strong>. Prof. Stephen Ceci i\u00a0Maggie Bruck, eksperci od\u00a0pami\u0119ci dzieci, stwierdzili w\u00a0przegl\u0105dzie bada\u0144, \u017ce\u00a0wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzieci mo\u017ce w\u00a0miar\u0119 dok\u0142adnie relacjonowa\u0107 zdarzenia, ale gdy doro\u015bli zadaj\u0105 im\u00a0<strong>sugestywne pytania lub naciskaj\u0105 na\u00a0okre\u015blon\u0105 odpowied\u017a \u2013 wiarygodno\u015b\u0107 dzieci szybko spada<\/strong>. M\u00f3wi\u0105c wprost:\u00a0<strong>je\u015bli doros\u0142y \u201epodpowie\u201d dziecku pewn\u0105 wersj\u0119 wydarze\u0144, cz\u0119sto dziecko j\u0105\u00a0przejmie<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Przyczyn jest kilka. Po\u00a0pierwsze, ma\u0142e dzieci\u00a0<strong>maj\u0105 naturaln\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do\u00a0ulegania autorytetom<\/strong>. Wierz\u0105, \u017ce\u00a0doro\u015bli (zw\u0142aszcza rodzice, nauczyciele, terapeuci) m\u00f3wi\u0105 prawd\u0119 i\u00a0\u201ewiedz\u0105 lepiej\u201d. Gdy wi\u0119c np. terapeuta stanowczo sugeruje dziecku, \u017ce\u00a0by\u0142o skrzywdzone (<em>\u201e<\/em>na\u00a0pewno ten pan ci\u0119 skrzywdzi\u0142, prawda?\u201d), dziecko mo\u017ce za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce\u00a0tak musia\u0142o by\u0107, skoro doros\u0142y tak m\u00f3wi.\u00a0<strong>Brak pewno\u015bci siebie<\/strong>\u00a0i\u00a0poszukiwanie wskaz\u00f3wek u\u00a0doros\u0142ych sprawia, \u017ce\u00a0dzieci ch\u0119tniej zgadzaj\u0105 si\u0119 z\u00a0sugesti\u0105. Po\u00a0drugie,\u00a0<strong>strategie pami\u0119ciowe dzieci dopiero si\u0119 rozwijaj\u0105<\/strong>. Ma\u0142ym dzieciom trudno samodzielnie wydobywa\u0107 szczeg\u00f3\u0142y z\u00a0pami\u0119ci. W\u00a0swobodnej relacji cz\u0119sto podaj\u0105 one tylko og\u00f3lny zarys zdarze\u0144, niewiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Doro\u015bli zadaj\u0105 wi\u0119c dodatkowe pytania, nieraz naprowadzaj\u0105ce (\u201eA\u00a0czy wtedy zrobi\u0142 ci\u00a0to\u00a0i\u00a0to?\u201d). Dziecko, chc\u0105c zadowoli\u0107 pytaj\u0105cego lub nie b\u0119d\u0105c pewnym, mo\u017ce po\u00a0prostu przytakn\u0105\u0107 proponowanej wersji. Badania pokaza\u0142y te\u017c, \u017ce\u00a0dzieci s\u0105\u00a0<strong>bardziej podatne na\u00a0powtarzane, natarczywe pytania<\/strong>. Je\u015bli maluch pocz\u0105tkowo czemu\u015b zaprzecza, ale us\u0142yszy to\u00a0pytanie wiele razy, mo\u017ce w\u00a0ko\u0144cu uzna\u0107, \u017ce\u00a0doros\u0142y oczekuje innej odpowiedzi i\u00a0j\u0105\u00a0udzieli.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Klasyczne eksperymenty zilustrowa\u0142y te\u00a0mechanizmy. Psychologowie potrafili np. przekona\u0107 przedszkolaki, \u017ce\u00a0\u201epewnego dnia palec myszy utkn\u0105\u0142 im\u00a0w\u00a0pu\u0142apce na\u00a0myszy\u201d, opowiadaj\u0105c t\u0119\u00a0histori\u0119 kilkakrotnie i\u00a0zach\u0119caj\u0105c dzieci do\u00a0wyobra\u017cenia sobie tego, osi\u0105gni\u0119to wysoki odsetek fa\u0142szywych wspomnie\u0144, \u017ce\u00a0tak si\u0119 sta\u0142o. W\u00a0innej serii bada\u0144 (Ceci i\u00a0inni) dzieci by\u0142y kilkukrotnie\u00a0<strong>przes\u0142uchiwane o\u00a0zdarzenia, kt\u00f3re nigdy nie zasz\u0142y<\/strong>, przy czym badacze stosowali\u00a0<strong>socjotechniki<\/strong>\u00a0typu:\u00a0\u201eTwoja mama m\u00f3wi\u0142a mi, \u017ce\u00a0jak mia\u0142e\u015b 3\u00a0latka, wydarzy\u0142o si\u0119 X. Na\u00a0pewno to\u00a0pami\u0119tasz\u201d. W\u00a0efekcie wiele maluch\u00f3w zacz\u0119\u0142o tworzy\u0107 szczeg\u00f3\u0142owe opowie\u015bci o\u00a0tych fikcyjnych zdarzeniach. Co\u00a0uderzaj\u0105ce, nawet\u00a0<strong>doro\u015bli fachowcy (psychologowie kliniczni) mieli trudno\u015b\u0107 z\u00a0odr\u00f3\u017cnieniem, kt\u00f3re opowie\u015bci dzieci s\u0105\u00a0prawdziwe, a\u00a0kt\u00f3re zmy\u015blone pod wp\u0142ywem sugestii<\/strong>\u00a0&#8211; tak przekonuj\u0105ce wydawa\u0142y si\u0119 relacje ma\u0142ych \u201e\u015bwiadk\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Oczywi\u015bcie nie znaczy to, \u017ce\u00a0wszystkie dzieci\u0119ce zeznania s\u0105\u00a0niewiarygodne. Klucz tkwi w\u00a0<strong>sposobie zadawania pyta\u0144<\/strong>. Badania wykaza\u0142y, \u017ce\u00a0gdy u\u017cywa si\u0119\u00a0<strong>neutralnych pyta\u0144 otwartych<\/strong>\u00a0(np. \u201eCo\u00a0si\u0119 wtedy sta\u0142o? Opowiedz od\u00a0pocz\u0105tku.\u201d). Dzieci potrafi\u0105 przekaza\u0107 istotne informacje ca\u0142kiem rzetelnie. Natomiast pytania\u00a0<strong>naprowadzaj\u0105ce, wielokrotne, wymuszaj\u0105ce wyb\u00f3r<\/strong>\u00a0(np. \u201eCzy ten pan ci\u0119 dotkn\u0105\u0142 tu\u00a0czy tu?\u201d) dramatycznie zwi\u0119kszaj\u0105 ryzyko b\u0142\u0119d\u00f3w. Zaleca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ogranicza\u0107 liczb\u0119 wywiad\u00f3w. Powtarzanie przes\u0142ucha\u0144 sprzyja \u201euczeniu si\u0119\u201d przez dziecko oczekiwanych odpowiedzi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Niestety w\u00a0realnych g\u0142o\u015bnych sprawach lat 80\/90., takich jak tzw.\u00a0<em>\u201e<\/em>procesy przedszkolne\u201d\u00a0(np. sprawa McMartin w\u00a0USA), dochodzi\u0142o do\u00a0bardzo\u00a0<strong>sugestywnych przes\u0142ucha\u0144<\/strong>\u00a0dzieci. Dzieci by\u0142y pytane w\u00a0spos\u00f3b tendencyjny, wielokrotnie, przez wielu doros\u0142ych \u2013 i\u00a0w\u00a0efekcie zaczyna\u0142y opowiada\u0107 coraz bardziej fantastyczne historie o\u00a0rzekomych rytua\u0142ach satanistycznych, lataniu na\u00a0miot\u0142ach, itp. Z\u00a0dzisiejszej perspektywy wiemy, \u017ce\u00a0by\u0142y to\u00a0prawdopodobnie\u00a0<strong>fa\u0142szywe wspomnienia, wykreowane w\u00a0toku histerii i\u00a0nacisk\u00f3w<\/strong>. Wielu oskar\u017conych w\u00a0tamtych sprawach zosta\u0142o ostatecznie uniewinnionych, a\u00a0spos\u00f3b traktowania dzieci-\u015bwiadk\u00f3w sta\u0142 si\u0119 przedmiotem ostrej krytyki. Te\u00a0wydarzenia zmotywowa\u0142y naukowc\u00f3w (jak Loftus, Ceci, Bruck) do\u00a0dog\u0142\u0119bnego zbadania problemu dzieci\u0119cej sugestywno\u015bci. W\u00a0konsekwencji wprowadzono nowe standardy przes\u0142ucha\u0144 ma\u0142oletnich:\u00a0<strong>specjalnie przeszkoleni psychologowie<\/strong>\u00a0zadaj\u0105 pytania neutralne, unika si\u0119 podpowiadania odpowiedzi i\u00a0straszenia dzieci, nagrywa si\u0119 ca\u0142e wywiady dla kontroli. Dzi\u0119ki temu dzi\u015b \u015bwiadectwa dzieci s\u0105\u00a0znacznie ostro\u017cniej oceniane.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"563\" src=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-dziecka-edited.jpg\" alt=\"pami\u0119\u0107 dziecka\" class=\"wp-image-2343\" srcset=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-dziecka-edited.jpg 1000w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec-dziecka-edited-768x432.webp 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, badania wskazuj\u0105, \u017ce\u00a0dzieci, cho\u0107 bardziej podatne na\u00a0sugesti\u0119, <strong>nie s\u0105\u00a0jednak \u0142atwe do\u00a0nak\u0142onienia do\u00a0zezna\u0144 o\u00a0skrajnie nieprzyjemnych\/traumatycznych rzeczach, kt\u00f3re si\u0119 nie wydarzy\u0142y<\/strong>. Paradoksalnie,\u00a0<strong>trudniej wm\u00f3wi\u0107 dziecku, \u017ce\u00a0dozna\u0142o krzywdy, je\u015bli naprawd\u0119 jej nie dozna\u0142o<\/strong>. Dzieci raczej opowiedz\u0105 fantazje o\u00a0wymy\u015blonych zabawach, zwierz\u0105tkach, czarach (bo\u00a0to\u00a0dla nich neutralne), ale fa\u0142szywe oskar\u017cenia o\u00a0powa\u017cn\u0105 przemoc nie s\u0105\u00a0a\u017c\u00a0tak cz\u0119ste bez silnej presji. To\u00a0pewna pociecha &#8211; w\u00a0eksperymentach dzieci zwykle nie daj\u0105 si\u0119 przekona\u0107, \u017ce\u00a0np. by\u0142y bole\u015bnie zranione, je\u015bli nic takiego nie mia\u0142o miejsca. Niemniej, jak widzieli\u015bmy, przy odpowiednio intensywnej sugestii nawet najbardziej nieprawdopodobne historie mog\u0105 zosta\u0107 przez dziecko \u201epotwierdzone\u201d.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Wyparte i\u00a0odzyskane wspomnienia<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Om\u00f3wione zjawiska fa\u0142szywych wspomnie\u0144 maj\u0105 ogromne znaczenie w\u00a0kontek\u015bcie tzw.\u00a0<strong>\u201ewypartych wspomnie\u0144\u201d traumy<\/strong>\u00a0oraz metod terapeutycznych, kt\u00f3re rzekomo te\u00a0wspomnienia odzyskuj\u0105. Wed\u0142ug popularnej niegdy\u015b koncepcji (wywodz\u0105cej si\u0119 jeszcze z\u00a0psychoanalizy Freuda) umys\u0142 mo\u017ce\u00a0<strong>wyprze\u0107 traumatyczne prze\u017cycie<\/strong>, czyli zablokowa\u0107 \u015bwiadom\u0105 pami\u0119\u0107 o\u00a0nim, by\u00a0chroni\u0107 osob\u0119 przed b\u00f3lem psychicznym. Taka ukryta pami\u0119\u0107 mia\u0142aby latami tkwi\u0107 w\u00a0nie\u015bwiadomo\u015bci, wywo\u0142uj\u0105c objawy (np. l\u0119ki), a\u017c\u00a0w\u00a0ko\u0144cu zostanie \u201eodzyskana\u201d za\u00a0pomoc\u0105 terapii hipnoz\u0105, wizualizacji lub innych technik. W\u00a0latach 80. i\u00a090. wielu terapeut\u00f3w wierzy\u0142o, \u017ce\u00a0je\u015bli pacjent cierpi na\u00a0depresj\u0119 czy problemy emocjonalne,\u00a0\u201emusi to\u00a0by\u0107 efekt zapomnianej traumy z\u00a0dzieci\u0144stwa\u201d. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119\u00a0<strong>prawdziwy boom na\u00a0terapie odzyskiwania wspomnie\u0144<\/strong>. Liczni pacjenci, g\u0142\u00f3wnie kobiety, \u201eprzypominali\u201d sobie w\u00a0gabinetach terapie, \u017ce\u00a0byli w\u00a0dzieci\u0144stwie molestowani przez rodzic\u00f3w, uczestniczyli w\u00a0rytua\u0142ach satanistycznych, do\u015bwiadczyli niewyobra\u017calnych okropno\u015bci. Lawina oskar\u017ce\u0144 rozbi\u0142a wiele rodzin i\u00a0spo\u0142eczno\u015bci. Niestety, w\u00a0sporej cz\u0119\u015bci okaza\u0142o si\u0119, \u017ce\u00a0te\u00a0oskar\u017cenia nie maj\u0105 podstaw w\u00a0faktach.\u00a0<strong>\u015aledztwa policyjne nie znajdowa\u0142y dowod\u00f3w na\u00a0istnienie satanistycznych sekt morduj\u0105cych dzieci<\/strong>, a\u00a0niekt\u00f3re \u201eodzyskane\u201d wspomnienia wr\u0119cz przeczy\u0142y biologii (np. kobieta \u201eprzypomnia\u0142a sobie\u201d, \u017ce\u00a0ojciec wielokrotnie j\u0105\u00a0zap\u0142adnia\u0142 i\u00a0usuwa\u0142 ci\u0105\u017ce. Tymczasem badanie lekarskie wykaza\u0142o, \u017ce\u00a0by\u0142a dziewic\u0105 i\u00a0nigdy nie by\u0142a w\u00a0ci\u0105\u017cy. Coraz bardziej jasne stawa\u0142o si\u0119, \u017ce\u00a0dobre intencje\u00a0terapeut\u00f3w doprowadzi\u0142y do\u00a0katastrofalnych pomy\u0142ek.\u00a0<strong>Techniki stosowane na\u00a0sesjach &#8211; hipnoza, nakierowane pytania, interpretowanie sn\u00f3w, presja \u201eujawnienia prawdy\u201d &#8211; w\u00a0rzeczywisto\u015bci cz\u0119sto generowa\u0142y fa\u0142szywe wspomnienia u\u00a0podatnych pacjent\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Elisabeth Loftus odegra\u0142a znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w\u00a0ujawnieniu tego problemu. W\u00a0swojej ksi\u0105\u017cce\u00a0\u201eThe Myth of\u00a0Repressed Memory\u201d\u00a0(Mit wypartych wspomnie\u0144, 1994) przytoczy\u0142a wiele przypadk\u00f3w, gdzie terapeuci praktycznie\u00a0<strong>wm\u00f3wili pacjentom traumatyczn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107<\/strong>, a\u00a0nast\u0119pnie okaza\u0142o si\u0119 to\u00a0nieprawd\u0105. Loftus argumentowa\u0142a (wraz z\u00a0innymi badaczami), \u017ce\u00a0<strong>nie ma\u00a0solidnych naukowych dowod\u00f3w na\u00a0istnienie mechanizmu wypierania i\u00a0p\u00f3\u017aniejszego odzyskiwania wspomnie\u0144 w\u00a0spos\u00f3b dos\u0142owny<\/strong>. Oczywi\u015bcie ludzie mog\u0105 czasem\u00a0nie my\u015ble\u0107\u00a0o\u00a0trudnych do\u015bwiadczeniach, mog\u0105 je\u00a0unika\u0107, ale to\u00a0nie znaczy, \u017ce\u00a0s\u0105\u00a0one zupe\u0142nie niedost\u0119pne \u015bwiadomo\u015bci i\u00a0dopiero magiczna terapia je\u00a0wydob\u0119dzie. Wr\u0119cz przeciwnie, dowody wskazuj\u0105, \u017ce\u00a0<strong>traumatyczne wydarzenia pami\u0119ta si\u0119 zwykle a\u017c\u00a0nazbyt dobrze<\/strong>\u00a0(cho\u0107by ofiary PTSD &#8211; n\u0119kaj\u0105 je\u00a0natr\u0119tne wspomnienia, a\u00a0nie \u201epustka\u201d). Jak uj\u0105\u0142 to\u00a0jeden z\u00a0autor\u00f3w:\u00a0cho\u0107 ofiary chcia\u0142yby zapomnie\u0107, niestety nie mog\u0105. Owszem, mo\u017ce zdarzy\u0107 si\u0119 niepami\u0119\u0107 pewnych element\u00f3w traumy, np. kto\u015b mia\u0142 wypadek i\u00a0nie pami\u0119ta samego zderzenia, bo\u00a0by\u0142 w\u00a0szoku (to\u00a0raczej zwyk\u0142e dzia\u0142anie stresu i\u00a0mechanizm\u00f3w uwagi). Bywa te\u017c, \u017ce\u00a0dzieci\u00a0<strong>nie rozumiej\u0105<\/strong>\u00a0w\u00a0pe\u0142ni do\u015bwiadcze\u0144 (np. molestowane ma\u0142e dziecko mo\u017ce nie rozumie\u0107 seksualnego charakteru zdarzenia i\u00a0dopiero po\u00a0latach zinterpretowa\u0107 je\u00a0jako molestowanie, ale to\u00a0nie znaczy, \u017ce\u00a0wypiera\u0142o pami\u0119\u0107; raczej nie nadawa\u0142o jej wtedy znaczenia seksualnego). W\u00a0ka\u017cdym razie,\u00a0<strong>hipoteza o\u00a0masowym wyparciu i\u00a0odzyskiwaniu wspomnie\u0144 wieloletnich tortur<\/strong>\u00a0nie znalaz\u0142a potwierdzenia. Za\u00a0to\u00a0bardzo realne okaza\u0142o si\u0119 tworzenie sztucznych wspomnie\u0144 u\u00a0pacjent\u00f3w przez intensywn\u0105 sugesti\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Doprowadzi\u0142o to\u00a0do\u00a0licznych proces\u00f3w s\u0105dowych. Poszkodowani pacjenci pozwali terapeut\u00f3w za\u00a0b\u0142\u0119dne terapie. W\u00a0USA i\u00a0Kanadzie zapad\u0142y wyroki skazuj\u0105ce psychoterapeut\u00f3w za\u00a0nadu\u017cycia (kosztuj\u0105ce ich milionowe odszkodowania). Jedna z\u00a0g\u0142o\u015bnych spraw dotyczy\u0142a pewnej piel\u0119gniarki (Nadean Cool), kt\u00f3rej psychiatra w\u00a0trakcie terapii pod hipnoz\u0105 \u201epom\u00f3g\u0142 odkry\u0107\u201d rzekome wspomnienia udzia\u0142u w\u00a0kultach satanistycznych, kanibalizmu, gwa\u0142t\u00f3w i\u00a0posiadania 120 osobowo\u015bci. Wszystko to\u00a0okaza\u0142o si\u0119 wytworem sugestii lekarza; pacjentka wygra\u0142a z\u00a0nim spraw\u0119 w\u00a01997 r. Loftus zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 te\u017c bezpo\u015brednio w\u00a0kilka proces\u00f3w karnych, gdzie pojawia\u0142y si\u0119 dowody z\u00a0odzyskanych wspomnie\u0144. Przyk\u0142adowo, w\u00a0g\u0142o\u015bnym procesie George\u2019a\u00a0Franklina (1990) skazano m\u0119\u017cczyzn\u0119 wy\u0142\u0105cznie na\u00a0podstawie \u201eprzypomnienia\u201d sobie po\u00a020\u00a0latach przez jego c\u00f3rk\u0119, \u017ce\u00a0widzia\u0142a jak ojciec zamordowa\u0142 jej kole\u017cank\u0119. Loftus zeznawa\u0142a jako ekspert, podaj\u0105c analogi\u0119 eksperymentaln\u0105. Pokaza\u0142a, \u017ce\u00a0ludzie po\u00a0obejrzeniu pewnego zdarzenia i\u00a0zmanipulowanym materiale telewizyjnym myl\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a i\u00a0mog\u0105 wierzy\u0107 w\u00a0cudze prze\u017cycia jak we\u00a0w\u0142asne. Co\u00a0prawda przysi\u0119gli pocz\u0105tkowo nie dali jej wiary (Franklin zosta\u0142 skazany), ale wyrok uchylono w\u00a0apelacji, a\u00a0spraw\u0119 ostatecznie zamkni\u0119to z\u00a0uwagi na\u00a0w\u0105tpliw\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 dowodu z\u00a0pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Warto doda\u0107, \u017ce\u00a0sp\u00f3r wok\u00f3\u0142 \u201ewypartych wspomnie\u0144\u201d pozostaje do\u00a0dzi\u015b \u017cywy.\u00a0<strong>Niestety, wielu terapeut\u00f3w nadal wierzy, \u017ce\u00a0traumatyczne wspomnienia mo\u017cna latami blokowa\u0107, a\u00a0potem cudownie wydoby\u0107 na\u00a0\u015bwiat\u0142o dzienne<\/strong>. Badania ankietowe wykaza\u0142y, \u017ce\u00a060-80% psychoterapeut\u00f3w wci\u0105\u017c uznaje koncepcj\u0119 wyparcia traumy za\u00a0prawdziw\u0105. W\u00a0spo\u0142ecze\u0144stwie odsetek ten bywa jeszcze wy\u017cszy. W\u00a0jednym sonda\u017cu a\u017c\u00a0ok. 80% ludzi zgadza\u0142o si\u0119 ze\u00a0stwierdzeniem, \u017ce\u00a0\u201eumys\u0142 mo\u017ce ca\u0142kowicie wyprze\u0107 wspomnienie gwa\u0142tu\/morderstwa\u201d. Jest to\u00a0o\u00a0tyle niebezpieczne, \u017ce\u00a0stwarza podatny grunt pod nowe \u201epolowania na\u00a0czarownice\u201d oparte o\u00a0niesprawdzone \u201ewspomnienia\u201d z\u00a0terapii. Loftus i\u00a0inni eksperci apeluj\u0105, by\u00a0<strong>terapeuci zachowali ostro\u017cno\u015b\u0107<\/strong>. Nie zak\u0142adali a\u00a0priori istnienia ukrytej traumy, nie stosowali hipnozy i\u00a0technik wyobra\u017ceniowych nastawionych na\u00a0konkretny scenariusz. Zamiast tego powinni skupi\u0107 si\u0119 na\u00a0obecnych problemach pacjenta, bez doszukiwania si\u0119 na\u00a0si\u0142\u0119 dramatycznej przesz\u0142o\u015bci, bo\u00a0mo\u017cna j\u0105\u00a0niechc\u0105cy wykreowa\u0107. Niestety, przypadki kontrowersyjnych terapii zdarzaj\u0105 si\u0119 nadal. Jednym z\u00a0nowszych przyk\u0142ad\u00f3w jest historia z\u00a02019 r., gdy pewna kobieta, zainspirowana internetowymi teoriami spiskowymi o\u00a0handlu dzie\u0107mi, porwa\u0142a dw\u00f3jk\u0119 dzieci, s\u0105dz\u0105c \u017ce\u00a0ratuje je\u00a0z\u00a0satanistycznej niewoli. By\u0142a przekonana w\u00a0prawdziwo\u015b\u0107 nieistniej\u0105cego spisku. Cho\u0107 to\u00a0skrajny przyk\u0142ad, pokazuje jak fa\u0142szywe przekonania i\u00a0\u201eulotne\u201d dowody pami\u0119ci mog\u0105 wyrz\u0105dzi\u0107 szkody.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Nie znaleziono dowod\u00f3w, by\u00a0ludzki m\u00f3zg rutynowo wypiera\u0142 traum\u0119 w\u00a0nie\u015bwiadomo\u015b\u0107 i\u00a0potem odzyskiwa\u0142 j\u0105\u00a0w\u00a0stanie nienaruszonym<\/strong>. Za\u00a0to\u00a0wiele dowod\u00f3w wskazuje, \u017ce\u00a0<strong>niew\u0142a\u015bciwe metody \u201eprzypominania\u201d mog\u0105 wszczepia\u0107 ludziom fa\u0142szywe wspomnienia<\/strong>, r\u00f3wnie\u017c dotycz\u0105ce rzekomych traum. Oczywi\u015bcie ka\u017cd\u0105 spraw\u0119 nale\u017cy traktowa\u0107 indywidualnie. Nie mo\u017cna zak\u0142ada\u0107 z\u00a0g\u00f3ry, \u017ce\u00a0wspomnienie traumy jest fa\u0142szywe lub prawdziwe tylko na\u00a0podstawie tego, kiedy si\u0119 pojawi\u0142o. Ale\u00a0<strong>zdrowy sceptycyzm i\u00a0szukanie obiektywnych potwierdze\u0144<\/strong>s\u0105\u00a0niezb\u0119dne, zw\u0142aszcza gdy konsekwencje s\u0105\u00a0powa\u017cne (oskar\u017cenia karne, rozbicie rodzin). Tu\u00a0ponownie zas\u0142ug\u0105 Elizabeth Loftus jest u\u015bwiadomienie s\u0105dom i\u00a0opinii publicznej, \u017ce\u00a0<strong>pami\u0119\u0107 nie jest niepodwa\u017calnym dowodem<\/strong>. Nawet je\u015bli kto\u015b jest szczery i\u00a0przekonany.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Dlaczego pami\u0119\u0107 bywa zawodna?<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Przyjrzyjmy si\u0119 zbiorczo g\u0142\u00f3wnym\u00a0<strong>przyczynom zniekszta\u0142ce\u0144 pami\u0119ci<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Up\u0142yw czasu i\u00a0zapominanie<\/strong>\u00a0&#8211; z\u00a0biegiem czasu \u015blad pami\u0119ci s\u0142abnie. Detale ulatuj\u0105, pozostaje tylko og\u00f3lny zarys zdarzenia. Takie \u201edziurawe\u201d wspomnienie jest podatne na\u00a0zniekszta\u0142cenia, bo\u00a0m\u00f3zg mo\u017ce wype\u0142nia\u0107 luki domys\u0142ami lub cudzymi relacjami.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Interferencja i\u00a0pomieszanie \u017ar\u00f3de\u0142<\/strong>\u00a0&#8211; wspomnienia r\u00f3\u017cnych, podobnych zdarze\u0144 mog\u0105 si\u0119 na\u00a0siebie nak\u0142ada\u0107. Np. \u015bwiadek wielu napad\u00f3w mo\u017ce pomiesza\u0107 szczeg\u00f3\u0142y z\u00a0r\u00f3\u017cnych spraw. Albo czyje\u015b opowie\u015bci, filmy, sny mieszaj\u0105 si\u0119 z\u00a0naszymi prze\u017cyciami. Ostatecznie trudno rozgraniczy\u0107, co\u00a0jest \u201emoje\u201d, a\u00a0co\u00a0zas\u0142yszane. St\u0105d bior\u0105 si\u0119 fa\u0142szywe przekonania (np.\u00a0<em>\u201e<\/em>czy to\u00a0ja\u00a0widzia\u0142em ten wypadek, czy tylko czyta\u0142em o\u00a0nim?\u201d).<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Sugestia zewn\u0119trzna (efekt dezinformacji)<\/strong>\u00a0&#8211; om\u00f3wiony obszernie: pytania sugeruj\u0105ce, komentarze innych \u015bwiadk\u00f3w, media, itp. dostarczaj\u0105 b\u0142\u0119dnych informacji, kt\u00f3re integrujemy ze\u00a0wspomnieniem.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Wp\u0142yw oczekiwa\u0144 i\u00a0schemat\u00f3w<\/strong>\u00a0&#8211; nasza wiedza o\u00a0\u015bwiecie i\u00a0stereotypy wp\u0142ywaj\u0105 na\u00a0pami\u0119\u0107. Cz\u0119sto pami\u0119tamy to, co\u00a0wydaje si\u0119 pasowa\u0107\u00a0do\u00a0sytuacji, nawet je\u015bli tego nie by\u0142o (np. kto\u015b \u201eprzypomina\u201d sobie, \u017ce\u00a0w\u00a0gabinecie lekarza by\u0142 stetoskop, bo\u00a0gabinet lekarski zwykle tak si\u0119 kojarzy, cho\u0107 w\u00a0danym nie by\u0142o). Bartlett nazwa\u0142 to\u00a0rol\u0105\u00a0<strong>schemat\u00f3w<\/strong>. Umys\u0142 wype\u0142nia luki typowymi elementami danej sytuacji. Na\u00a0przyk\u0142ad w\u00a0eksperymencie Brewer i\u00a0Treyens (1981) uczestnik, kt\u00f3ry na\u00a0chwil\u0119 wszed\u0142 do\u00a0biura, potem opisywa\u0142 z\u00a0pami\u0119ci, co\u00a0tam by\u0142o. Wielu \u201epami\u0119ta\u0142o\u201d ksi\u0105\u017cki na\u00a0p\u00f3\u0142ce, cho\u0107 w\u00a0rzeczywisto\u015bci \u017cadnych ksi\u0105\u017cek nie by\u0142o (schemat \u201ebiuro profesora ma\u00a0ksi\u0105\u017cki\u201d).<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Emocje i\u00a0stres<\/strong>\u00a0&#8211; umiarkowane pobudzenie emocjonalne mo\u017ce sprzyja\u0107 zapami\u0119tywaniu (wydarzenia istotne dla nas cz\u0119sto pami\u0119tamy d\u0142ugo). Jednak silny stres, trauma czy szok mog\u0105 zniekszta\u0142ci\u0107 przebieg zapisu pami\u0119ci. W\u00a0trakcie silnego strachu zaw\u0119\u017ca si\u0119 uwaga &#8211; powstaje wspomniany\u00a0weapon focus\u00a0(koncentrujemy si\u0119 na\u00a0zagro\u017ceniu, reszta t\u0142a si\u0119 rozmywa. Po\u00a0czasie pami\u0119\u0107 zdarzenia traumatycznego bywa fragmentaryczna, chaotyczna &#8211; m\u00f3zg skupia si\u0119 na\u00a0kilku kluczowych aspektach, inne mog\u0105 ulec zatarciu lub rekonstrukcji post factum.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Motywacje i\u00a0przekonania<\/strong>\u00a0&#8211; czasem \u017cyczeniowe my\u015blenie wp\u0142ywa na\u00a0pami\u0119\u0107. Mo\u017cemy \u201ezapomnie\u0107\u201d o\u00a0czym\u015b, co\u00a0nam nie pasuje do\u00a0naszego wizerunku (cho\u0107 badania nad pami\u0119ci\u0105 autoplastyczn\u0105 wskazuj\u0105, \u017ce\u00a0ca\u0142kowite wyparcie to\u00a0rzadko\u015b\u0107, to\u00a0jednak drobne deformacje, np. usprawiedliwianie w\u0142asnych b\u0142\u0119d\u00f3w s\u0105\u00a0powszechne). Je\u015bli np. jeste\u015bmy przekonani o\u00a0czyjej\u015b winie, mo\u017cemy \u201eprzypomnie\u0107 sobie\u201d dowody potwierdzaj\u0105ce t\u0119\u00a0win\u0119, ignoruj\u0105c sprzeczne. To\u00a0tzw.\u00a0<strong>efekt potwierdzania<\/strong> w\u00a0pami\u0119ci.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Rozw\u00f3j i\u00a0wiek<\/strong>\u00a0&#8211; <strong>dzieci<\/strong>\u00a0maj\u0105 bardziej podatn\u0105 na\u00a0sugestie pami\u0119\u0107. Ich mechanizmy kontrolne i\u00a0wiedza s\u0105\u00a0jeszcze s\u0142abo rozwini\u0119te. <strong>Osoby starsze<\/strong>\u00a0tak\u017ce staj\u0105 si\u0119 bardziej podatne na\u00a0pewne b\u0142\u0119dy, szczeg\u00f3lnie pomieszanie \u017ar\u00f3de\u0142 (by\u0107 mo\u017ce z\u00a0powodu spadku wydolno\u015bci proces\u00f3w frontalnych w\u00a0m\u00f3zgu odpowiadaj\u0105cych za\u00a0monitorowanie). Badania pokaza\u0142y, \u017ce\u00a0seniorom cz\u0119\u015bciej ni\u017c m\u0142odym zdarza si\u0119 uzna\u0107 zas\u0142yszan\u0105 informacj\u0119 za\u00a0co\u015b, co\u00a0sami prze\u017cyli. Jednocze\u015bnie pewne aspekty pami\u0119ci (np. pami\u0119\u0107 znacze\u0144, wiedza) pozostaj\u0105 w\u00a0starszym wieku ca\u0142kiem dobre. St\u0105d starsze osoby czasem bardzo przekonuj\u0105co opowiadaj\u0105 o\u00a0rzekomych zdarzeniach, nie dopuszczaj\u0105c my\u015bli, \u017ce\u00a0co\u015b pomyli\u0142y.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wszystkie te\u00a0czynniki mog\u0105 dzia\u0142a\u0107 jednocze\u015bnie, co\u00a0t\u0142umaczy, czemu ludzkie relacje bywaj\u0105 tak rozbie\u017cne. Ka\u017cdy cz\u0142owiek filtruje i\u00a0rekonstruuje wspomnienia wedle w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144, wiedzy i\u00a0sugestii, na\u00a0jakie by\u0142 wystawiony. W\u00a0efekcie dziesi\u0119ciu \u015bwiadk\u00f3w tego samego wypadku mo\u017ce\u00a0<strong>opisa\u0107 go\u00a0na\u00a0dziesi\u0119\u0107 r\u00f3\u017cnych sposob\u00f3w<\/strong>. I\u00a0\u017caden nie musi by\u0107 w\u00a0100% zgodny z\u00a0faktami.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"563\" src=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/usen-parmanov-I3VF9Cu4agc-unsplash-2-edited-1.jpg\" alt=\"odpowiedzialny marketing\" class=\"wp-image-2344\" srcset=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/usen-parmanov-I3VF9Cu4agc-unsplash-2-edited-1.jpg 1000w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/usen-parmanov-I3VF9Cu4agc-unsplash-2-edited-1-768x432.webp 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Jak dba\u0107 o\u00a0nasz\u0105 pami\u0119\u0107?<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Skoro wiemy ju\u017c, \u017ce\u00a0pami\u0119\u0107 jest delikatnym instrumentem, warto zastanowi\u0107 si\u0119\u00a0<strong>jak o\u00a0ni\u0105 dba\u0107<\/strong>, by\u00a0dzia\u0142a\u0142a jak najlepiej i\u00a0by\u00a0ograniczy\u0107 ryzyko zniekszta\u0142ce\u0144. Poni\u017cej przedstawiamy najwa\u017cniejsze wskaz\u00f3wki od\u00a0naukowc\u00f3w i\u00a0lekarzy dotycz\u0105ce\u00a0<strong>utrzymania dobrej pami\u0119ci i\u00a0funkcji poznawczych<\/strong>, zar\u00f3wno poprzez zdrowy styl \u017cycia, jak i\u00a0codzienne nawyki mentalne.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">1. Zdrowy tryb \u017cycia <\/h3>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Regularna aktywno\u015b\u0107 fizyczna.<\/strong>\u00a0\u0106wiczenia nie tylko buduj\u0105 mi\u0119\u015bnie<strong>. Dotleniaj\u0105 m\u00f3zg i\u00a0wspomagaj\u0105 tworzenie nowych po\u0142\u0105cze\u0144 nerwowych<\/strong>. Badania wykaza\u0142y, \u017ce\u00a0osoby prowadz\u0105ce aktywny tryb \u017cycia rzadziej do\u015bwiadczaj\u0105 zwi\u0105zanych z\u00a0wiekiem spadk\u00f3w funkcji poznawczych i\u00a0maj\u0105 mniejsze ryzyko choroby Alzheimera. Ruch zwi\u0119ksza przep\u0142yw krwi przez m\u00f3zg, co\u00a0sprzyja od\u017cywieniu neuron\u00f3w, a\u00a0tak\u017ce stymuluje uwalnianie czynnik\u00f3w wzrostu nerw\u00f3w. \u0106wiczmy wi\u0119c regularnie &#8211;\u00a0<strong>30\u00a0minut umiarkowanego ruchu (spacer, jazda na\u00a0rowerze, p\u0142ywanie) przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dni tygodnia<\/strong>\u00a0to\u00a0inwestycja w\u00a0nasz\u0105 pami\u0119\u0107 na\u00a0przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Wystarczaj\u0105ca ilo\u015b\u0107 snu.<\/strong>\u00a0Sen to\u00a0nie lenistwo dla m\u00f3zgu. Jest wr\u0119cz przeciwnie. To\u00a0wtedy\u00a0<strong>konsoliduj\u0105 si\u0119 wspomnienia<\/strong>\u00a0(\u015bwie\u017co nauczone informacje s\u0105\u00a0utrwalane w\u00a0pami\u0119ci d\u0142ugotrwa\u0142ej). Doros\u0142y cz\u0142owiek potrzebuje przeci\u0119tnie 7-8\u00a0godzin ci\u0105g\u0142ego snu na\u00a0dob\u0119. Brak snu lub jego z\u0142a jako\u015b\u0107 (np. wskutek bezdechu sennego) powa\u017cnie upo\u015bledza pami\u0119\u0107 i\u00a0zdolno\u015b\u0107 uczenia si\u0119. Ka\u017cdy chyba do\u015bwiadczy\u0142 \u201edziur w\u00a0pami\u0119ci\u201d po\u00a0zarwanej nocy. Chroniczne niedosypianie na\u00a0d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 mo\u017ce da\u0107 efekt jak przyspieszone starzenie m\u00f3zgu. Dlatego dbajmy o\u00a0higien\u0119 snu. Sta\u0142e pory zasypiania, unikanie kofeiny na\u00a0wiecz\u00f3r, przewietrzenie sypialni. Sen to\u00a0czas, gdy m\u00f3zg \u201eporz\u0105dkuje\u201d wspomnienia i\u00a0czy\u015bci zb\u0119dne informacje \u2013 nie zaniedbujmy go.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Zdrowa dieta dla m\u00f3zgu.<\/strong>\u00a0M\u00f3zg zu\u017cywa ok. 20% energii ca\u0142ego cia\u0142a, potrzebuje te\u017c wielu mikroelement\u00f3w. Badania wskazuj\u0105, \u017ce\u00a0najkorzystniejszy dla funkcji poznawczych jest\u00a0<strong>model diety \u015br\u00f3dziemnomorskiej<\/strong>. Bogatej w\u00a0warzywa, owoce, pe\u0142ne ziarna, orzechy, ryby i\u00a0zdrowe t\u0142uszcze (oliwa z\u00a0oliwek), a\u00a0ograniczaj\u0105cej czerwone mi\u0119so, t\u0142uszcze zwierz\u0119ce i\u00a0cukry proste. Taka dieta obni\u017ca ryzyko demencji i\u00a0wspiera og\u00f3lne zdrowie naczy\u0144, co\u00a0przek\u0142ada si\u0119 na\u00a0lepsze ukrwienie m\u00f3zgu. Zw\u0142aszcza kwasy omega-3\u00a0(obecne np. w\u00a0t\u0142ustych rybach morskich, siemieniu lnianym) s\u0105\u00a0wa\u017cne dla pami\u0119ci. Buduj\u0105 b\u0142ony neuron\u00f3w i\u00a0maj\u0105 dzia\u0142anie przeciwzapalne, korzystne dla zachowania sprawno\u015bci umys\u0142owej. Ponadto nale\u017cy\u00a0<strong>unika\u0107 nadmiaru cukru<\/strong>. Badania wi\u0105\u017c\u0105 diety wysoko cukrowe i\u00a0wysokoprzetworzone z\u00a0gorszym funkcjonowaniem hipokampa (struktury kluczowej dla pami\u0119ci). Innymi s\u0142owy, to\u00a0co\u00a0dobre dla serca, jest te\u017c dobre dla m\u00f3zgu: du\u017co warzyw, umiarkowanie owoc\u00f3w, bia\u0142ko z\u00a0ryb i\u00a0ro\u015blin, zdrowe t\u0142uszcze, mniej soli, cukru i\u00a0t\u0142uszcz\u00f3w nasyconych.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Zdrowe nawyki: \u017cadnych u\u017cywek w\u00a0nadmiarze.<\/strong>\u00a0Wiadomym wrogiem pami\u0119ci jest alkohol &#8211; upo\u015bledza on\u00a0konsolidacj\u0119 wspomnie\u0144 (st\u0105d luki pami\u0119ci po\u00a0pijanemu). D\u0142ugotrwa\u0142e nadu\u017cywanie alkoholu mo\u017ce doprowadzi\u0107 do\u00a0powa\u017cnych ubytk\u00f3w pami\u0119ci (np. zesp\u00f3\u0142 Korsakowa). Je\u015bli pijesz, to\u00a0z\u00a0umiarem (np. lampka wina, nie ca\u0142a butelka). Rzucenie palenia tytoniu r\u00f3wnie\u017c pomaga. Palenie uszkadza naczynia krwiono\u015bne i\u00a0przyspiesza procesy mia\u017cd\u017cycowe, co\u00a0negatywnie odbija si\u0119 na\u00a0dotlenieniu m\u00f3zgu i\u00a0mo\u017ce prowadzi\u0107 do\u00a0udar\u00f3w oraz zwi\u0105zanych z\u00a0nimi zaburze\u0144 funkcji poznawczych.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">2. Trenuj umys\u0142. B\u0105d\u017a ci\u0105gle uczniem<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u00f3zg przypomina mi\u0119sie\u0144 &#8211; <strong>u\u017cywany ro\u015bnie w\u00a0si\u0142\u0119, zaniedbany &#8211; s\u0142abnie<\/strong>. Aby zachowa\u0107 dobr\u0105 pami\u0119\u0107, warto przez ca\u0142e \u017cycie\u00a0<strong>\u0107wiczy\u0107 swoje zdolno\u015bci umys\u0142owe<\/strong>. Nie musz\u0105 to\u00a0by\u0107 specjalne gry komputerowe (cho\u0107 i\u00a0takie mog\u0105 by\u0107 pomocne); kluczowe jest po\u00a0prostu stawianie m\u00f3zgowi nowych wyzwa\u0144. Kilka sposob\u00f3w:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Ucz si\u0119 nowych rzeczy.<\/strong>\u00a0Nauka j\u0119zyka obcego, gra na\u00a0instrumencie, poznawanie nowego hobby \u2013 to\u00a0wszystko stymuluje tworzenie po\u0142\u0105cze\u0144 neuronalnych. Badania wykaza\u0142y, \u017ce\u00a0osoby dwuj\u0119zyczne d\u0142u\u017cej zachowuj\u0105 sprawno\u015b\u0107 poznawcz\u0105, a\u00a0u\u00a0cz\u0119\u015bci z\u00a0nich objawy demencji pojawiaj\u0105 si\u0119 p\u00f3\u017aniej ni\u017c u\u00a0jednoj\u0119zycznych. By\u0107 mo\u017ce dzi\u0119ki \u201erezerwie poznawczej\u201d zbudowanej przez lata u\u017cywania dw\u00f3ch j\u0119zyk\u00f3w. Nie wahaj si\u0119 wi\u0119c zapisa\u0107 na\u00a0kurs czy zacz\u0105\u0107 studi\u00f3w w\u00a0p\u00f3\u017aniejszym wieku<strong>. Umys\u0142 lubi si\u0119 uczy\u0107<\/strong>.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>\u0106wicz pami\u0119\u0107 aktywnie.<\/strong>\u00a0Zamiast zawsze polega\u0107 na\u00a0notatkach czy smartfonie, staraj si\u0119 zapami\u0119tywa\u0107 rzeczy: np. list\u0119 zakup\u00f3w (mo\u017cesz u\u017cywa\u0107 mnemotechniki. Kojarzy\u0107 przedmioty z\u00a0obrazami), wa\u017cne numery telefon\u00f3w, nowe s\u0142\u00f3wka. Istniej\u0105 techniki pami\u0119ciowe, kt\u00f3re czyni\u0105 zapami\u0119tywanie efektywniejszym i\u00a0jednocze\u015bnie s\u0105\u00a0gimnastyk\u0105 dla m\u00f3zgu. Rozwi\u0105zuj krzy\u017c\u00f3wki, puzzle, graj w\u00a0szachy. To\u00a0wszystko trzyma pami\u0119\u0107 w\u00a0formie.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>B\u0105d\u017a ciekawy \u015bwiata.<\/strong>\u00a0Czytanie ksi\u0105\u017cek, dyskutowanie z\u00a0lud\u017ami, odwiedzanie nowych miejsc. To\u00a0wszystko pobudza tworzenie si\u0119 skojarze\u0144 w\u00a0pami\u0119ci. Im\u00a0wi\u0119cej masz\u00a0<strong>punkt\u00f3w odniesienia<\/strong>\u00a0(wiedzy, do\u015bwiadcze\u0144), tym \u0142atwiej przyswajasz nowe informacje i\u00a0osadzasz je\u00a0w\u00a0sieci pami\u0119ciowej. Np. je\u015bli interesujesz si\u0119 histori\u0105, \u0142atwiej zapami\u0119tasz dat\u0119 wydarzenia, bo\u00a0kojarzy ci\u00a0si\u0119 z\u00a0innymi znanymi datami. Zatem piel\u0119gnuj zainteresowania lub znajd\u017a nowe pasje intelektualne.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">3. Unikaj stresu i\u00a0izolacji<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Chroniczny stres<\/strong>\u00a0ma\u00a0niszcz\u0105cy wp\u0142yw na\u00a0hipokamp i\u00a0inne struktury m\u00f3zgu odpowiedzialne za\u00a0pami\u0119\u0107. Hormony stresu (kortyzol) w\u00a0d\u0142ugim okresie mog\u0105 upo\u015bledza\u0107 zdolno\u015b\u0107 tworzenia nowych wspomnie\u0144 i\u00a0przyspiesza\u0107 zanik neuron\u00f3w. Dlatego dla zachowania jasnego umys\u0142u wa\u017cne jest dbanie o\u00a0zdrowie psychiczne: techniki relaksacyjne, medytacja, terapia w\u00a0razie potrzeby.\u00a0<strong>Medytacja uwa\u017cno\u015bci (mindfulness)<\/strong>\u00a0w\u00a0badaniach poprawia\u0142a funkcje uwagi i\u00a0pami\u0119ci operacyjnej. By\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce\u00a0uczy umys\u0142 lepszej koncentracji i\u00a0redukuje szkodliwy stres.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">R\u00f3wnie istotne jest\u00a0<strong>\u017cycie spo\u0142eczne<\/strong>. Kontakty z\u00a0innymi lud\u017ami stymuluj\u0105 nasz m\u00f3zg (rozmowy, wsp\u00f3lne wspomnienia, interakcje spo\u0142eczne).\u00a0<strong>Samotno\u015b\u0107 i\u00a0brak stymulacji spo\u0142ecznej<\/strong>\u00a0s\u0105\u00a0czynnikiem ryzyka pogorszenia funkcji poznawczych. Osoby starsze, kt\u00f3re pozostaj\u0105 aktywne towarzysko &#8211; spotykaj\u0105 si\u0119 z\u00a0rodzin\u0105, przyjaci\u00f3\u0142mi, udzielaj\u0105 si\u0119 w\u00a0klubach czy wolontariacie &#8211;\u00a0<strong>rzadziej do\u015bwiadczaj\u0105 demencji<\/strong>\u00a0ni\u017c ich izolowani r\u00f3wie\u015bnicy. Bycie z\u00a0lud\u017ami chroni te\u017c przed depresj\u0105, kt\u00f3ra negatywnie wp\u0142ywa na\u00a0pami\u0119\u0107. Jak g\u0142osi przys\u0142owie:\u00a0\u201eweso\u0142e \u017cycie, bystro\u015b\u0107 umys\u0142u\u201d. Dlatego starajmy si\u0119\u00a0<strong>utrzymywa\u0107 wi\u0119zi spo\u0142eczne<\/strong>, rozmawia\u0107, \u015bmia\u0107 si\u0119, dzieli\u0107 historiami. To\u00a0nie tylko przyjemne, ale i\u00a0po\u017cyteczne dla pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">4. Korzystaj z\u00a0strategii pami\u0119ciowych<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Chocia\u017c zach\u0119cam do\u00a0trenowania pami\u0119ci, nie ma\u00a0nic z\u0142ego we\u00a0wspomaganiu si\u0119 sprytnymi metodami na\u00a0co\u00a0dzie\u0144, by\u00a0odci\u0105\u017cy\u0107 m\u00f3zg. Wr\u0119cz przeciwnie. Dobre\u00a0<strong>strategie organizacji informacji<\/strong>\u00a0mog\u0105 sprawi\u0107, \u017ce\u00a0mniej zapomnimy i\u00a0mniej przekr\u0119cimy. Kilka porad:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Notuj i\u00a0tw\u00f3rz zewn\u0119trzne \u201epunkty pami\u0119ci\u201d.<\/strong>\u00a0Nie polegaj wy\u0142\u0105cznie na\u00a0pami\u0119ci, gdy to\u00a0co\u015b istotnego. Zapisz to\u00a0(ale wa\u017cne, by\u00a0<strong>samo zapisanie by\u0142o przemy\u015blane<\/strong>, wtedy anga\u017cujesz pami\u0119\u0107 w\u00a0proces). Tw\u00f3rz listy rzeczy do\u00a0zrobienia, kalendarze z\u00a0przypomnieniami. Zrobienie notatki to\u00a0tak\u017ce akt powt\u00f3rzenia, co\u00a0wzmacnia pami\u0119\u0107.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Grupuj i\u00a0tw\u00f3rz kategorie.<\/strong>\u00a0Je\u015bli musisz zapami\u0119ta\u0107 list\u0119 element\u00f3w, postaraj si\u0119 je\u00a0pogrupowa\u0107 w\u00a0znacz\u0105ce kategorie lub historyjk\u0119. Np. lista zakup\u00f3w: zamiast 20\u00a0losowych produkt\u00f3w, pogrupuj \u201ewarzywa\u201d, \u201enabia\u0142\u201d, \u201e\u015brodki czysto\u015bci\u201d itd. Wspomnienia epizodyczne te\u017c lepiej przechowujemy, gdy umiemy je\u00a0umiejscowi\u0107 w\u00a0pewnych ramach (np.\u00a0<em>\u201e<\/em>to\u00a0by\u0142o latem, na\u00a0wakacjach u\u00a0babci<em>\u201d<\/em>. \u0141atwiej sobie przypomnie\u0107 potem szczeg\u00f3\u0142y).<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Zadbaj o\u00a0kontekst przy nauce.<\/strong>\u00a0Je\u015bli uczysz si\u0119 czego\u015b nowego, spr\u00f3buj po\u0142\u0105czy\u0107 to\u00a0z\u00a0ju\u017c znanymi informacjami. Tw\u00f3rz\u00a0<strong>skojarzenia<\/strong> Im\u00a0wi\u0119cej powi\u0105za\u0144 ma\u00a0nowa informacja z\u00a0istniej\u0105c\u0105 wiedz\u0105, tym \u0142atwiej j\u0105\u00a0wydob\u0119dziesz. Np. imi\u0119 nowo poznanej osoby skojarz z\u00a0kim\u015b s\u0142awnym o\u00a0tym imieniu albo z\u00a0cech\u0105 tej osoby. Staraj si\u0119 tak\u017ce anga\u017cowa\u0107 wyobra\u017ani\u0119. Wizualizuj rzeczy, tw\u00f3rz w\u00a0my\u015blach obrazki, bo\u00a0pami\u0119\u0107 wzrokowa bywa silna.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">5. Uwa\u017caj na\u00a0czynniki, kt\u00f3re mog\u0105 szkodzi\u0107 pami\u0119ci<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">O\u00a0niekt\u00f3rych ju\u017c wspomnieli\u015bmy (np. brak snu, stres, u\u017cywki). Dodajmy jeszcze par\u0119:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Leki i\u00a0substancje.<\/strong>\u00a0Niekt\u00f3re medykamenty mog\u0105 zaburza\u0107 pami\u0119\u0107 i\u00a0koncentracj\u0119, np. silne \u015brodki uspokajaj\u0105ce (benzodiazepiny), nasenne, a\u00a0tak\u017ce niekt\u00f3re leki przeciwalergiczne czy przeciwb\u00f3lowe opioidowe. Je\u015bli zauwa\u017casz u\u00a0siebie problemy z\u00a0pami\u0119ci\u0105, warto sprawdzi\u0107 z\u00a0lekarzem, czy przyjmowane leki nie maj\u0105 takich skutk\u00f3w ubocznych i\u00a0ewentualnie poszuka\u0107 zamiennik\u00f3w. Oczywi\u015bcie substancje psychoaktywne (narkotyki) r\u00f3wnie\u017c potrafi\u0105 powa\u017cnie uszkodzi\u0107 funkcje poznawcze przy d\u0142u\u017cszym stosowaniu.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Urazy g\u0142owy.<\/strong>\u00a0Dbajmy o\u00a0bezpiecze\u0144stwo. Uraz m\u00f3zgu (wstrz\u0105\u015bnienie, itp.) mo\u017ce trwale pogorszy\u0107 pami\u0119\u0107. W\u00a0sportach kontaktowych no\u015bmy kaski, zapinajmy pasy w\u00a0samochodzie. Profilaktyka uraz\u00f3w to\u00a0profilaktyka utraty pami\u0119ci.<\/li>\n\n\n\n<li><strong>Choroby og\u00f3lnoustrojowe.<\/strong>\u00a0Cukrzyca, nadci\u015bnienie, mia\u017cd\u017cyca. Wszystkie te\u00a0choroby naczy\u0144 krwiono\u015bnych uszkadzaj\u0105 drobne naczynka w\u00a0m\u00f3zgu i\u00a0mog\u0105 prowadzi\u0107 do\u00a0tzw. ot\u0119pienia naczyniowego. Dlatego wa\u017cne jest kontrolowanie ci\u015bnienia, poziomu cukru i\u00a0cholesterolu. Zdrowe naczynia to\u00a0lepsze ukrwienie m\u00f3zgu i\u00a0zachowanie jego sprawno\u015bci.<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">6. Kiedy szuka\u0107 pomocy?<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Je\u015bli zauwa\u017casz u\u00a0siebie lub bliskich narastaj\u0105ce problemy z\u00a0pami\u0119ci\u0105 i\u00a0koncentracj\u0105, kt\u00f3re wykraczaj\u0105 poza zwyk\u0142e roztargnienie &#8211; nie ignoruj tego.\u00a0<strong>Zaburzenia pami\u0119ci mog\u0105 by\u0107 objawem pocz\u0105tk\u00f3w choroby<\/strong>\u00a0(np. choroba Alzheimera, inne zaburzenia neurokognitywne). Wczesna diagnoza pozwala wdro\u017cy\u0107 terapie op\u00f3\u017aniaj\u0105ce rozw\u00f3j choroby i\u00a0lepiej si\u0119 do\u00a0niej przygotowa\u0107. Sygna\u0142y ostrzegawcze to\u00a0np.: cz\u0119ste gubienie si\u0119 w\u00a0dobrze znanych miejscach, powtarzanie w\u00a0k\u00f3\u0142ko tych samych pyta\u0144, zapominanie s\u0142\u00f3w, nasilone trudno\u015bci z\u00a0wykonywaniem codziennych czynno\u015bci z\u00a0powodu zapominania. W\u00a0takiej sytuacji warto uda\u0107 si\u0119 do\u00a0specjalisty (neurologa, neuropsychologa) na\u00a0ocen\u0119 pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Na\u00a0co\u00a0dzie\u0144 jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 z\u00a0nas do\u015bwiadcza drobnych zawodno\u015bci pami\u0119ci, kt\u00f3re s\u0105\u00a0ca\u0142kowicie normalne<strong>. Nikt nie pami\u0119ta wszystkiego<\/strong>. Wa\u017cne, by\u00a0dba\u0107 o\u00a0og\u00f3ln\u0105 kondycj\u0119 m\u00f3zgu i\u00a0nie przeci\u0105\u017ca\u0107 pami\u0119ci zb\u0119dnymi rzeczami (od\u00a0czego mamy kartk\u0119 i\u00a0d\u0142ugopis!). Jednocze\u015bnie zach\u0119cajmy nasz m\u00f3zg do\u00a0aktywno\u015bci intelektualnej. To\u00a0tak jak z\u00a0kondycj\u0105 fizyczn\u0105:\u00a0\u201eruszaj si\u0119 albo zardzewiejesz\u201d.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1000\" height=\"563\" src=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/joga-2-1-edited.jpg\" alt=\"M\u00f3zg a joga\" class=\"wp-image-2345\" srcset=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/joga-2-1-edited.jpg 1000w, https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/joga-2-1-edited-768x432.webp 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Na\u00a0zako\u0144czenie<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Badania nad ludzk\u0105 pami\u0119ci\u0105 &#8211; w\u00a0szczeg\u00f3lno\u015bci prze\u0142omowe prace Elizabeth Loftus \u2013 nauczy\u0142y nas pokory wobec w\u0142asnych wspomnie\u0144.\u00a0<strong>Pami\u0119\u0107 nie jest ta\u015bm\u0105 filmow\u0105<\/strong>\u00a0ani sztywnym zapisem danych. Jest \u017cywym, ci\u0105gle zmieniaj\u0105cym si\u0119 procesem. Cho\u0107 dzi\u0119ki pami\u0119ci potrafimy przechowa\u0107 w\u00a0umy\u015ble niezliczone informacje przez dziesi\u0105tki lat, to\u00a0jednocze\u015bnie \u0142atwo ulegamy iluzji, \u017ce\u00a0pami\u0119tamy\u00a0<strong>dok\u0142adnie i\u00a0wiernie<\/strong>. Prawda bywa inna<strong>. Wspomnienia mog\u0105 si\u0119 myli\u0107, a\u00a0my\u00a0nawet nie mamy \u015bwiadomo\u015bci tych zniekszta\u0142ce\u0144<\/strong>. Jak obrazowo powiedzia\u0142 kiedy\u015b Loftus, ludzka pami\u0119\u0107 jest jak strona Wikipedii. Mo\u017cemy j\u0105\u00a0sami edytowa\u0107, ale i\u00a0inni ludzie mog\u0105 j\u0105\u00a0edytowa\u0107 (poprzez sugestie).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Z\u00a0jednej strony ta\u00a0plastyczno\u015b\u0107 pami\u0119ci jest niesamowita. Pozwala nam adaptowa\u0107 wspomnienia, uczy\u0107 si\u0119 i\u00a0zapomina\u0107 to, co\u00a0zb\u0119dne. Z\u00a0drugiej strony, rodzi to\u00a0niebezpiecze\u0144stwa. Mo\u017cemy by\u0107\u00a0<strong>szczerze przekonani o\u00a0czym\u015b, co\u00a0nigdy nie mia\u0142o miejsca<\/strong>, mo\u017cemy te\u017c podejmowa\u0107 decyzje na\u00a0podstawie fa\u0142szywych przes\u0142anek (np. pomy\u0142kowo oskar\u017cy\u0107 niewinn\u0105 osob\u0119). Dlatego znajomo\u015b\u0107 mechanizm\u00f3w pami\u0119ci jest tak istotna. Dzi\u0119ki pracy badaczy wiemy, jak poprawia\u0107 przes\u0142uchania \u015bwiadk\u00f3w, by\u00a0minimalizowa\u0107 sugesti\u0119; wiemy, by\u00a0traktowa\u0107 \u201eodzyskane\u201d wspomnienia z\u00a0du\u017c\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105; wiemy wreszcie, jak wspiera\u0107 nasz\u0105 pami\u0119\u0107, by\u00a0s\u0142u\u017cy\u0142a nam jak najd\u0142u\u017cej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Na\u00a0co\u00a0dzie\u0144 dobrze jest zachowa\u0107\u00a0<strong>zdrowy sceptycyzm wobec w\u0142asnej pami\u0119ci<\/strong>. Nie popadaj\u0105c oczywi\u015bcie w\u00a0skrajno\u015b\u0107 i\u00a0nie neguj\u0105c wszystkiego, co\u00a0pami\u0119tamy, ale b\u0119d\u0105c otwartym na\u00a0mo\u017cliwo\u015b\u0107 pomy\u0142ki. Je\u015bli stawka jest wysoka (np. czyje\u015b dobre imi\u0119, nasze wa\u017cne \u017cyciowe decyzje), warto poszuka\u0107 niezale\u017cnego potwierdzenia wa\u017cnych wspomnie\u0144 lub skonfrontowa\u0107 relacje r\u00f3\u017cnych os\u00f3b.\u00a0<strong>Pami\u0119\u0107 bywa zawodna u\u00a0ka\u017cdego z\u00a0nas<\/strong>, to\u00a0nie pow\u00f3d do\u00a0wstydu. Tak po\u00a0prostu dzia\u0142a nasz umys\u0142. Ale maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107 tych ogranicze\u0144, mo\u017cemy lepiej z\u00a0nich zdawa\u0107 sobie spraw\u0119 i\u00a0unika\u0107 pochopnych wniosk\u00f3w typu \u201eskoro to\u00a0pami\u0119tam, to\u00a0na\u00a0pewno tak by\u0142o\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Elizabeth Loftus powiedzia\u0142a kiedy\u015b, \u017ce\u00a0jej misj\u0105 jest\u00a0\u201euczy\u0107 ludzi, aby nie traktowali pami\u0119ci jak \u015bwi\u0119to\u015bci nie do\u00a0ruszenia, bo\u00a0to\u00a0nie jest przechowalnia nagra\u0144, ale akt tworzenia historii na\u00a0nowo\u201d. Pami\u0119tajmy o\u00a0tym paradoksie pami\u0119ci<strong>. To\u00a0ona kszta\u0142tuje nasz\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, a\u00a0jednocze\u015bnie my\u00a0kszta\u0142tujemy nasz\u0105 pami\u0119\u0107<\/strong>. Traktujmy j\u0105\u00a0z\u00a0trosk\u0105 i\u00a0zrozumieniem. Dbajmy o\u00a0nasz m\u00f3zg, \u0107wiczmy go, ale te\u017c nie wymagajmy od\u00a0niego doskona\u0142o\u015bci komputera. Bo\u00a0si\u0142a ludzkiej pami\u0119ci tkwi nie w\u00a0jej fotograficznej dok\u0142adno\u015bci, ale w\u00a0zdolno\u015bci do\u00a0nadawania sensu naszym do\u015bwiadczeniom. Nawet je\u015bli czasem ten sens okrasimy odrobin\u0105 fikcji.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Bibliografia<\/h3>\n\n\n\n<ol class=\"wp-block-list\">\n<li>Loftus EF\u00a0(1997), \u201eCreating False Memories\u201d\u00a0&#8211;\u00a0Scientific American<\/li>\n\n\n\n<li>Laney C., Loftus E.F. (2013), \u201eEyewitness Testimony and Memory Biases\u201d\u00a0&#8211; modu\u0142 w\u00a0projekcie Noba.<\/li>\n\n\n\n<li>Stanford Magazine (2011), \u201eHow the Truth Gets Twisted\u201d<\/li>\n\n\n\n<li>Schwarz J. (2001), UW\u00a0News: \u201eI\u00a0tawt I\u00a0taw a\u00a0bunny wabbit at\u00a0Disneyland&#8230;&#8221;<\/li>\n\n\n\n<li>Shaw J., Porter S. (2015), badanie \u201eConstructing Rich False Memories of\u00a0Committing Crime\u201d<\/li>\n\n\n\n<li>Kidd K. (2022), \u201e6\u00a0tips to\u00a0keep your brain healthy\u201d, Mayo Clinic Health System<\/li>\n\n\n\n<li>Psychology Today (Morgellons, 2019), \u201eForget Me\u00a0Not: The Persistent Myth of\u00a0Repressed Memories\u201d<\/li>\n\n\n\n<li>Department of\u00a0Justice Canada (Quas i\u00a0in., 2002), raport \u201eThe Interaction Between Children&#8217;s\u00a0Developmental Capabilities and the Courtroom&#8230; &#8211; 5. Suggestibility of\u00a0Children&#8217;s\u00a0Memory\u201d<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Pami\u0119\u0107 odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w\u00a0naszym \u017cyciu. Pozwala nam uczy\u0107 si\u0119, planowa\u0107 i\u00a0budowa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107. Na\u00a0co\u00a0dzie\u0144 traktujemy nasze wspomnienia jako wierny zapis przesz\u0142ych zdarze\u0144. Wydaje nam si\u0119, \u017ce\u00a0s\u0105\u00a0one trwa\u0142e i\u00a0dok\u0142adne, zw\u0142aszcza gdy towarzysz\u0105 im\u00a0silne emocje.\u00a0Czy jednak nasze wspomnienia faktycznie s\u0105\u00a0nieomylne?\u00a0W\u00a0ci\u0105gu ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat badania psychologiczne (szczeg\u00f3lnie prace prof. Elizabeth Loftus) wykaza\u0142y, \u017ce\u00a0ludzka pami\u0119\u0107 jest zaskakuj\u0105co zawodna i\u00a0podatna [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":2334,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-2333","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-psychologia"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.9 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Pami\u0119\u0107 i jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i wsp\u00f3\u0142czesna nauka | Neurostrategia<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Pami\u0119\u0107 i jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i wsp\u00f3\u0142czesna nauka | Neurostrategia\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Pami\u0119\u0107 odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w\u00a0naszym \u017cyciu. Pozwala nam uczy\u0107 si\u0119, planowa\u0107 i\u00a0budowa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107. Na\u00a0co\u00a0dzie\u0144 traktujemy nasze wspomnienia jako wierny zapis przesz\u0142ych zdarze\u0144. Wydaje nam si\u0119, \u017ce\u00a0s\u0105\u00a0one trwa\u0142e i\u00a0dok\u0142adne, zw\u0142aszcza gdy towarzysz\u0105 im\u00a0silne emocje.\u00a0Czy jednak nasze wspomnienia faktycznie s\u0105\u00a0nieomylne?\u00a0W\u00a0ci\u0105gu ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat badania psychologiczne (szczeg\u00f3lnie prace prof. Elizabeth Loftus) wykaza\u0142y, \u017ce\u00a0ludzka pami\u0119\u0107 jest zaskakuj\u0105co zawodna i\u00a0podatna [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Neurostrategia\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/profile.php?id=61581499684014\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"750\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Daria Widerowska\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Daria Widerowska\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/b9ced7bee4cf1d7256c4a5ba1fc0c910\"},\"headline\":\"Pami\u0119\u0107 i\u00a0jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i\u00a0wsp\u00f3\u0142czesna nauka\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/\"},\"wordCount\":9330,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/wp-content\\\/uploads\\\/pamiec.jpg\",\"articleSection\":[\"Psychologia\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/\",\"name\":\"Pami\u0119\u0107 i jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i wsp\u00f3\u0142czesna nauka | Neurostrategia\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/wp-content\\\/uploads\\\/pamiec.jpg\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/wp-content\\\/uploads\\\/pamiec.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/wp-content\\\/uploads\\\/pamiec.jpg\",\"width\":1000,\"height\":750,\"caption\":\"pami\u0119\u0107\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Pami\u0119\u0107 i\u00a0jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i\u00a0wsp\u00f3\u0142czesna nauka\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/\",\"name\":\"Neurostrategia\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#organization\",\"name\":\"Neurostrategia\",\"url\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/wp-content\\\/uploads\\\/Logo-black.svg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/wp-content\\\/uploads\\\/Logo-black.svg\",\"caption\":\"Neurostrategia\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/profile.php?id=61581499684014\",\"https:\\\/\\\/www.linkedin.com\\\/in\\\/dariawiderowska\\\/\",\"https:\\\/\\\/www.instagram.com\\\/neurostrategia\\\/\"],\"legalName\":\"BRAND NEW Daria Widerowska\",\"email\":\"daria@neurostrategia.pl\",\"telephone\":\"+48 720 855 999\",\"address\":{\"@type\":\"PostalAddress\",\"streetAddress\":\"ul. Pozna\u0144ska 1K\\\/2\",\"postalCode\":\"60-185\",\"addressLocality\":\"Sk\u00f3rzewo\",\"addressCountry\":\"PL\"},\"founder\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/b9ced7bee4cf1d7256c4a5ba1fc0c910\"},\"description\":\"Szkolenia mened\u017cerskie oparte na badaniach: psychologia decyzji, komunikacja, motywacja, odporno\u015b\u0107 psychiczna, neuromarketing i psychologia w HR.\",\"areaServed\":\"PL\",\"contactPoint\":{\"@type\":\"ContactPoint\",\"telephone\":\"+48 720 855 999\",\"email\":\"daria@neurostrategia.pl\",\"contactType\":\"customer service\",\"availableLanguage\":\"pl\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/b9ced7bee4cf1d7256c4a5ba1fc0c910\",\"name\":\"Daria Widerowska\",\"url\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/daria-widerowska\\\/\",\"honorificSuffix\":\"EMBA\",\"jobTitle\":\"Trenerka szkole\u0144 mened\u017cerskich, mentorka, wyk\u0142adowczyni\",\"worksFor\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/demo.agencjacudo.pl\\\/neurostrategia-v2\\\/#organization\"},\"knowsAbout\":[\"psychologia decyzji\",\"b\u0142\u0119dy poznawcze\",\"podej\u015bcie skoncentrowane na rozwi\u0105zaniach (TSR)\",\"komunikacja mened\u017cera\",\"motywacja zespo\u0142u\",\"odporno\u015b\u0107 psychiczna\",\"psychologia klienta\",\"neuromarketing\",\"psychologia w HR\",\"ekonomia behawioralna\"],\"alumniOf\":[\"Collegium da Vinci\",\"Uniwersytet SWPS\",\"Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu\",\"Uniwersytet WSB Merito\"],\"award\":[\"35 inspiruj\u0105cych kobiet marketingu i biznesu 2026 (Widoczni.pl)\",\"130 osobowo\u015bci marketingu i biznesu 2025 (Widoczni.pl)\",\"130 osobowo\u015bci marketingu i biznesu 2026 (Widoczni.pl)\"],\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.linkedin.com\\\/in\\\/dariawiderowska\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Pami\u0119\u0107 i jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i wsp\u00f3\u0142czesna nauka | Neurostrategia","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Pami\u0119\u0107 i jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i wsp\u00f3\u0142czesna nauka | Neurostrategia","og_description":"Pami\u0119\u0107 odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119 w\u00a0naszym \u017cyciu. Pozwala nam uczy\u0107 si\u0119, planowa\u0107 i\u00a0budowa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107. Na\u00a0co\u00a0dzie\u0144 traktujemy nasze wspomnienia jako wierny zapis przesz\u0142ych zdarze\u0144. Wydaje nam si\u0119, \u017ce\u00a0s\u0105\u00a0one trwa\u0142e i\u00a0dok\u0142adne, zw\u0142aszcza gdy towarzysz\u0105 im\u00a0silne emocje.\u00a0Czy jednak nasze wspomnienia faktycznie s\u0105\u00a0nieomylne?\u00a0W\u00a0ci\u0105gu ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat badania psychologiczne (szczeg\u00f3lnie prace prof. Elizabeth Loftus) wykaza\u0142y, \u017ce\u00a0ludzka pami\u0119\u0107 jest zaskakuj\u0105co zawodna i\u00a0podatna [&hellip;]","og_url":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/","og_site_name":"Neurostrategia","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/profile.php?id=61581499684014","og_image":[{"width":1000,"height":750,"url":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Daria Widerowska","twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/"},"author":{"name":"Daria Widerowska","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#\/schema\/person\/b9ced7bee4cf1d7256c4a5ba1fc0c910"},"headline":"Pami\u0119\u0107 i\u00a0jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i\u00a0wsp\u00f3\u0142czesna nauka","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/"},"wordCount":9330,"publisher":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec.jpg","articleSection":["Psychologia"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/","url":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/","name":"Pami\u0119\u0107 i jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i wsp\u00f3\u0142czesna nauka | Neurostrategia","isPartOf":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec.jpg","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/#primaryimage","url":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec.jpg","contentUrl":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/pamiec.jpg","width":1000,"height":750,"caption":"pami\u0119\u0107"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/pamiec-i-jej-zmiennosc-prace-elisabeth-loftus-i-wspolczesna-nauka\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Pami\u0119\u0107 i\u00a0jej zmienno\u015b\u0107: Prace Elisabeth Loftus i\u00a0wsp\u00f3\u0142czesna nauka"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#website","url":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/","name":"Neurostrategia","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#organization","name":"Neurostrategia","url":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/Logo-black.svg","contentUrl":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-content\/uploads\/Logo-black.svg","caption":"Neurostrategia"},"image":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/profile.php?id=61581499684014","https:\/\/www.linkedin.com\/in\/dariawiderowska\/","https:\/\/www.instagram.com\/neurostrategia\/"],"legalName":"BRAND NEW Daria Widerowska","email":"daria@neurostrategia.pl","telephone":"+48 720 855 999","address":{"@type":"PostalAddress","streetAddress":"ul. Pozna\u0144ska 1K\/2","postalCode":"60-185","addressLocality":"Sk\u00f3rzewo","addressCountry":"PL"},"founder":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#\/schema\/person\/b9ced7bee4cf1d7256c4a5ba1fc0c910"},"description":"Szkolenia mened\u017cerskie oparte na badaniach: psychologia decyzji, komunikacja, motywacja, odporno\u015b\u0107 psychiczna, neuromarketing i psychologia w HR.","areaServed":"PL","contactPoint":{"@type":"ContactPoint","telephone":"+48 720 855 999","email":"daria@neurostrategia.pl","contactType":"customer service","availableLanguage":"pl"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#\/schema\/person\/b9ced7bee4cf1d7256c4a5ba1fc0c910","name":"Daria Widerowska","url":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/daria-widerowska\/","honorificSuffix":"EMBA","jobTitle":"Trenerka szkole\u0144 mened\u017cerskich, mentorka, wyk\u0142adowczyni","worksFor":{"@id":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/#organization"},"knowsAbout":["psychologia decyzji","b\u0142\u0119dy poznawcze","podej\u015bcie skoncentrowane na rozwi\u0105zaniach (TSR)","komunikacja mened\u017cera","motywacja zespo\u0142u","odporno\u015b\u0107 psychiczna","psychologia klienta","neuromarketing","psychologia w HR","ekonomia behawioralna"],"alumniOf":["Collegium da Vinci","Uniwersytet SWPS","Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu","Uniwersytet WSB Merito"],"award":["35 inspiruj\u0105cych kobiet marketingu i biznesu 2026 (Widoczni.pl)","130 osobowo\u015bci marketingu i biznesu 2025 (Widoczni.pl)","130 osobowo\u015bci marketingu i biznesu 2026 (Widoczni.pl)"],"sameAs":["https:\/\/www.linkedin.com\/in\/dariawiderowska\/"]}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2333","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2333"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2333\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2334"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2333"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2333"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/demo.agencjacudo.pl\/neurostrategia-v2\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2333"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}